Диёримизга меҳригиёҳи тушган эди АРМОНЛИ ЭЙЗЕНШТЕЙННИ

Роппа роса 85 йил муқаддам юртимизда катта ижтимоий- сиёсий воқеа содир бўлган. 1939 йилнинг август ойида катта Фарғона канали бошланган. Иродаси яхши, ниятлари тоза дўстона муносабатлари қадрига етадиган халқимизга қўйилган жўш уриб турадиган бу монумент 45 кунда барпо этилди. Лекин бу жасоратни техника бўлмаганлиги сабабли анча оғир бўлган меҳнатни уюшқоқликни метин иродасининг кинодаги бадиий ифодасини таъминлаш жараёни оғир кечди. Собиқ иттифоқдош республикаларнинг кино соҳасидаги сиёсатни, ижодий фаолиятни назорат қилади. Фарғона канали узоқ юртдан кўрсатмалар берадиган Кино вазирлиги кино маҳсулотини тақиқлаш ҳуқуқига эга бўлгани боис «Фарғона канали» фильм суратга олиш даврида юқори доиралардан келган тақиқ қоғозларида қайд этилган. Киностудиянинг ишлаб чиқариш режаларидан суратга олишнинг қизғин дамларида тўғоноқ бўлди.
Бу адолатсизликни тафсилотлари билан ёзиш, шаклида чоп этиш узоқ давом этди. Сабаби тақиқ қилинган асарнинг 2500 метрдан ортиғи ҳам муҳокама қилинмаганди стенограмма ҳам бўлмагани ва юртимизда «Фарғона канали» триптихи ижодий гуруҳига таклиф этилган ўша йилларнинг машҳур, миллионларга манзур бўлган ижрочилик санъати турларининг гувоҳликлари хотиралари йўқлигида ролларга Эзенштейнни таклиф этган Муҳиддин Қориёқубов Бобораҳим Мирзаев, Ҳалима Комилова илк бор бадиий фильмда роль ўйнашлари мумкин эди. Юртимизда, архив ва музейларда бу фильмга алоқадор бирор ҳужжат маълумот бўлмагани сабаб Москвага, Сгали (централний государственный архив литература и искуства) бориб, у ҳақиқий ноёб ҳужжатларни излаб ўрганиб – архивга минг ташаккурни айтиб Эйзштейнни фильми, сценарийси фильмида айрим образлар бевосита ҳаётдан олинганидан воқиф бўлдик. «Дебоча» номланган ҳужжатли фильм – тадқиқот яратишимизда москвалик ҳамкасбимиз Тогак иштирок этгани айниқса қизиқиш уйғотган. Москвалик бу аёл Фарғона канали асарининг монтажёри сифатида 2500 метрдан иборат суратга олиб бўлиниб Москвага – лабораторияда қайта ишлаш кимёвий жараёнда иштирок, асари неча қайта кўрган, биз учун топилма бўлганини, у маърузасини: Это было бы замечателном фильмом дейиши (жуда зўр фильм бўларди деб Эйзенштейн монтажёри айтиши суратга олиш жараёни охирига етмаган фильмининг бадиий қиймати ҳақида фикр юритишга имкон беради.
Бу ўринда ҳикоямизнинг асосий қаҳрамонлари бўлиши Сергей Эйзенштейн ва тарихий шахс Усмон Юсуповнинг жонбозлиги, сунъий тўғоноқларга бардош бориб 85 йил муқаддам – оғир шароитда жасорат кўрсатганини рисоламизда баҳоли қудрат қаламга олдик. Фото суратлар Сгали (Москва) фондидан олинди ва биринчи марта эълон қилиняпти.