Ixtirochilik kasb va yo’nalish tanlamaydi!

Bu insonni dunyo ahli yaxshi taniydi. U 1790 yil 17 aprelda, ya’ni bundan 231 yil avval bu dunyoni tark etgan. Shunday bo‘lishiga qaramasdan u bilan ko‘pchilik hozir ham “muloqotda” bo‘lib turadi. Bu inson amerikalik davlat arbobi, siyosatchi, diplomat, jurnalist, yozuvchi, noshir, ixtirochi va faylasuf Benjamin Franklin bo‘ladi. Uning surati AQSh 100 dollarlik kupyurasiga tushirilgan. Benjamin Franklinning “IXTIROChI”, ya’ni “INNOVATOR”lik faoliyatiga diqqatimizni qaratamiz:

– Fizika fani uchun elektr toki bilan zaryadlangan zarrachalar, ya’ni (+) musbat va (-) manfiy atamasini umumjahon miqyosda muloqotga kiritgan.
– Atmosferada elektr tokining paydo bo‘lishi, ishqalanish kuchidan elektr toki hosil qilish va “Chaqmoqning elektr tabiati”ni isbotlab bergan.
– 1752 yilda yerga ko‘milgan bir uchi o‘tkirlangan metallar elektr toki bilan zaryadlangan jismlar energiyasini o‘ziga qabul qilib olishini isbotladi va “Chaqmoqqa qarshi” uskuna loyihasini ishlab chiqib, amalga tatbiq etdi.
– 1784 yilda Bifokal linza va ko‘zoynakni ixtiro qildi.
– 1784 yilda o‘zi yaratgan “Chayqalib turuvchi kreslo” konstruksiyasi uchun patent oladi.
– 1742 yilda uylarni isitishga mo‘ljallangan mitti tejamkor va samarador pech konstruksiyasini ishlab chiqib, sinovdan o‘tkazdi. Bu isitish pechlari “Franklin pechlari” deya nom oldi. 1770 yilda bu pechlarni mukammallashtirdi va xalq sotib olishga qiynalmasin deb patent olishdan voz kechdi.
– Elektrostatika kuchlari ta’sirida “Elektr g‘ildirak” aylanishini namoyish qildi va elektr dvigatellar yaratish g‘oyasini ilgari surdi.
– Poroxni elektr toki, ya’ni “Elektr uchqun” yordamida portlatishni birinchi bo‘lib ixtiro qildi.
– Leyden bankasi ishlash tamoyili, elektr toki hosil bo‘lishi jarayonida asosiy vazifani tok o‘tkazgichlarni bir-biridan ajratib turadigan Dielektriklar (o‘zidan elektr tokini o‘tkazmaydigan jismlar) bajarishini isbotlab berdi.
– “Shishalar garmoniyasi” musiqa asbobini mukammallashtirib, o‘z konstruksiyasini yaratdi. Bu musiqa asbobidan Motsart, Betxoven, Donetsitti, R.Shtraus, Glinka va Chaykovskiy kabi mashhur kompozitorlar o‘z asarlarini yaratishda foydalanishgan.
– Atlantika ummoni Golfstrim oqimi kengligi va chuqurligini o‘rganib, ilmiy asoslar bilan Geografik xaritaga kirgizdi.
Benjamin Franklin ko‘plab davlatlar akademiyalarining faxriy a’zosi bo‘lgan.
Inson qanday kasb egasi bo‘lishidan qat’i nazar, uning ong va tafakkuri doimo qandaydir yangilik yaratishga undaydi va yaratgan yangiligi odamzod farovon yashashi uchun xizmat qilishini ko‘nglidan o‘tkazib yashaydi.

Material muhandis Mahammadali Alimjanov tomonidan tayyorlandi.

Nobel mukofotiga kim asos solgan?

Bilasiz, Nobel mukofoti eng nufuzli xalqaro mukofotlardan biri hisoblanadi. U bundan 112 yil muqaddam shvetsiyalik mashhur kimyogar va muhandis Alfred Bernxard Nobel vasiyatiga binoan, uning mablag‘lari hisobiga ta’sis etilgan. Jamg‘arma 33 million 233 ming 792 shved kronasi miqdoridagi boshlang‘ich sarmoya bilan ochilgan. Dastlabki mukofot miqdori 150 ming kronadan iborat bo‘lgan. 2010-yilga kelganda esa, jamg‘armaning bankdagi mablag‘i 2 milliard 966 ming krona (taxminan 450 million dollar)dan oshib ketdi. Eng muhimi, unga tushgan har yilgi foyda besh qismga bo‘linadi va millatidan qat’i nazar, fizika, kimyo, fiziologiya hamda tibbiyot sohasidagi o‘ta muhim ilmiy tadqiqotlar, olamshumul ixtirolar, eng yaxshi badiiy asarlar mualliflariga, shuningdek, millatlarni birlashtirish, qullikni yo‘qotish, harbiy qo‘shinlar sonini kamaytirish va tinchlikni asrab-avaylash ishlariga ulkan hissa qo‘shgan kishilarga mukofot tariqasida taqsimlab beriladi. Sovrindorlarni taqdirlash marosimi esa 10-dekabrda, ya’ni Alfred Nobel vafot etgan sanada bo‘lib o‘tadi. Mazkur mukofotning iqtisodiyotga taalluqli nominatsiyasi 1969-yili Shvetsiya banki tomonidan joriy etilgan. Shu bois unga ajratiladigan mablag‘ Nobel jamg‘armasi hisobidan to‘lanmaydi.
Alfredning bolaligi
Shu o‘rinda haqli savol tug‘iladi: xo‘sh, Alfred Nobel kim bo‘lgan? U nima uchun o‘z sarmoyasini oila a’zolari yoki qarindosh-urug‘lariga meros qilib qoldirishni emas, balki boshqa maqsadlarga sarflashni afzal ko‘rgan?Alfred Nobel 1833-yil 21-oktabrda Stokgolm shahrida serfarzand oilada tug‘iladi. Nimjonligi sabab bolaligida ko‘p kasal bo‘lgan. Uning otasi Emmanuel me’mor, quruvchi va kashfiyotchi bo‘lsa-da, chor-nochor kun kechirardi. Shu bois omadini sinab ko‘rish uchun Rossiyaga yo‘l oladi. Pirovardida Boku neft sanoatini rivojlantirish ishlarida qatnasha boshlaydi.
Alfred 9 yoshga to‘lganida, onasi Andriyette Alsel, akalari Robert va Lyudvig bilan birga, otasining oldiga ko‘chib boradi. Shu yerda yollanma repetitordan saboq oladi. 17 yoshida Germaniya, Fransiya va Amerika bo‘ylab uch yillik safarga otlanadi. Parijda kimyo fanini yanada puxtaroq o‘rganadi. AQShda esa dunyo ahliga bug‘ mashinasi va zirhli harbiy kema loyihasi muallifi sifatida yaxshi ma’lum shvetsiyalik olim Jon Erikson bilan tanishadi.
U Sankt-Peterburgga qaytganida, otasi ochgan kompaniya ancha gurkirab yashnagan, 1853-1856-yillardagi Qrim urushi paytida harbiy o‘q-dorilar ishlab chiqarishga ixtisoslashtirilgan edi. Qirg‘inbarot tugagach, bu kompaniya mashinalar hamda paroxodlar uchun ehtiyot qismlar tayyorlovchi korxonaga aylantiriladi. Biroq buyurtmalar ozligi tufayli tez orada inqirozga uchraydi. Alfred ota-onasiga qo‘shilib, Stokgolmga qaytadi. Akalari esa korxonani tugatish ishlarini nihoyasiga yetkazish va sarflagan mablag‘larining ma’lum qismini chiqarib olish ilinjida Rossiyada qolishadi. Alfred Shvetsiyada bor vaqti va bilimini mexanik hamda kimyoviy tajribalar o‘tkazishga sarflaydi. Ko‘p o‘tmay, uchta ixtirosi uchun patent oladi. So‘ngra kichikroq laboratoriyada tadqiqot ishlarini davom ettiradi. Negaki o‘sha kezlarda minalar faqat qora porox vositasida portlatilardi. Alfred uning o‘rniga yanada kuchliroq quvvatga ega suyuq nitroglitserinli detonator yaratish ustida tinimsiz izlanadi va 1863-yili bu ishning uddasidan chiqadi. Ammo detonatorni takomillashtirish paytida laboratoriyada falokat yuz beradi. Kuchli portlash tufayli sakkiz kishi, jumladan, Alfredning 21 yoshli ukasi Emil ham halok bo‘ladi. Oradan hech qancha o‘tmay, otasi falaj bo‘lib qolib, umrining oxirigacha – sakkiz yil to‘shakka mixlanib qoladi.
Ilmiy izlanishlar davri
Tabiiyki, avval-boshda ko‘pchilik nitroglitserinli detonatorga shubha bilan qaraydi. Hatto ayrim kishilar uni amaliyotda qo‘llashga qarshi chiqishadi. Shunga qaramay, Alfred 1864-yili Shvetsiya temiryo‘llar davlat boshqarmasi mutasaddilarini o‘z ixtirosidan tunnellar barpo etishda foydalanish har tomonlama naf keltirishiga ishontira oladi. Ayni chog‘da, yangi mahsulotni ko‘plab miqdorda tayyorlashni yo‘lga qo‘yish maqsadida “Nitroglitserin LTD” kompaniyasini tashkil etib, alohida zavod quradi. Kompaniya faoliyatining dastlabki yillarida u boshqaruvchi direktor, texnolog, reklamalar bo‘limi rahbari, idora boshlig‘i va g‘aznachi lavozimlarida ishlaydi. Vaqti-vaqti bilan ko‘chma ko‘rgazmalar uyushtirib, o‘z mahsulotlarini ommaga namoyish qiladi. Qarabsizki, kompaniya mijozlari safiga Amerika janubidagi Markaziy Tinch okean temiryo‘llari boshqarmasi ham qo‘shilib, nitroglitserinli detonatorlardan Serra-Nevada tog‘lari bo‘ylab temir yo‘llar qurishda foydalana boshlaydi. Alfred keyinchalik ixtirosiga boshqa mamlakatlarda ham patent oladi.
Tan olish kerak, portlatish ishlarida nitroglitserinli detonatorni qo‘llash samarali bo‘lsa-da, ba’zan baxtsiz hodisalarni ham keltirib chiqarardi. Masalan, Gamburgdagi zavodni ko‘z ochib-yumguncha yer bilan yakson qilgandi. Shuning uchun ham Nobel uning xavflilik darajasini imkon qadar kamaytirish ustida bosh qotirdi. Axiyri, suyuq nitroglitserinni kimyoviy jihatdan mo‘rt va g‘ovak jismlar bilan aralashtirish maqsadga muvofiq, degan xulosaga keldi. Uning ushbu yo‘nalishdagi birinchi amaliy ishi suyuqlikni yaxshi shimadigan kizelgur (diatomit)dan foydalanish bo‘ldi. 1867-yili patentlashtirilgan yangi mahsulot “dinamit“ yoki “Nobelning xavfsiz portlatgich kukuni” deb nomlandi. U Alp tog‘laridan o‘tgan Sen-Gotard poyezd yo‘llarini qurishda, Ist-Rever yaqinidagi Xell-Geytda suvosti cho‘qqilarini yo‘qotishda, Gretsiyadagi Korinf kanalini qazishda, Dunay daryosi o‘zanini tozalashda, Boku neft konlarini burg‘ulashda juda qo‘l keldi. Biroq vaqt o‘tgani sayin Alfred tinchini yo‘qota boshladi. Sababi raqiblari uning turli mamlakatlarda ro‘yxatga olingan kashfiyotlariga oid texnologik ishlanmalarini o‘g‘rilab, shaxsiy ehtiyojlari yo‘lida foydalanishga ruju qo‘yishgandi. Buyuk kimyogar ko‘p vaqtini o‘zining patentga egalik huquqini poymol qilganlar bilan sudlarda tortishish bilan o‘tkazardi.
Tinimsiz mehnat
XIX asrning 70-80-yillarida Nobel xususiy korxonalari tizimini, asosan, Yevropa davlatlaridagi raqobatchilari bilan kartellar tuzish, mahsulot narxini pasaytirish, bozor talabini qondirish niyatida yanada kengaytirdi. Shu tariqa milliy korporatsiyalarda tayyorlangan dinamit va boshqa yangi portlatgichlar dunyo miqyosida sotilishiga asos soldi. Bu mahsulotlar 1870-1871 yillardagi fransuz-pruss urushi davridan e’tiboran harbiy sohada ham ishlatila boshlandi. Ammo Nobelning ularni harbiy maqsadlarda tadqiq qilish borasidagi keyingi faoliyati korxona uchun zarar keltirdi. U asosiy foydani o‘z ixtirolari tunnellar, kanallar, avtomobil va temir yo‘llar qurilishida qo‘llanishi evaziga olardi. Shuning uchun ham sira tinim bilmasdi. Yangi kompaniyalar tashkil etish, sofdil hamkorlar topish, mohir ustalar va malakali kadrlarni ishga olish masalalari bilan shaxsan shug‘ullanardi. Har bir korxonaning o‘ziga xos xususiyatlari va imkoniyatlarini chuqur o‘rganar, yangi loyihalarni rejalashtirish va amaliyotga tatbiq etishga sidqidildan yondashardi. Ilmiy ishlari ko‘pligiga qaramay, o‘z nomi bilan ataluvchi kompaniyalar hujjatlarini sinchiklab ko‘zdan kechirar, ulardan nusxa olar, buxgalteriya hisobotlarini erinmay tekshirardi. U 50 yoshida Gamburgdan Parijga kelgach, ilmiy izlanishlarini davom ettirdi. Bu ishga 18 yillik hamkori – fransuz kimyogari Jorj D.Ferenbaxni ham jalb qildi. Xuddi shu davrda yana og‘ir musibatlarni boshidan kechirdi. Bir yilga borar-bormas ham onasidan, ham kichik akasi Lyudvigdan judo bo‘ldi. Ustiga-ustak, yangi ixtirosi – tutunsiz poroxga taalluqli patentini Italiyaga sotgani uchun Fransiya hukumati ta’qibiga uchradi. Oqibatda laboratoriyasi yopib qo‘yildi, korxonasida ballast ishlab chiqarish taqiqlandi. Bunday tazyiqlardan charchagan Nobel Fransiyani tark etdi. Italiyaga borib, San-Romeoda qo‘nim topdi. O‘rta Yer dengizi qirg‘og‘ida joylashgan villasida kichikkina kimyo laboratoriyasi qurdi. Unda sintetik kauchuk va sun’iy ipak olish yuzasidan tadqiqotlar olib bordi. U bu joyning, ayniqsa, iqlimini juda yoqtirar, lekin bobo yurtidan hargiz ko‘ngil uzolmasdi. Shu bois Vermlanddagi bir zavodni sotib oldi-da, uning atrofida yangi laboratoriya va boshpana tiklab, yashay boshladi.
Hayotning achchiq zarbalari


1896-yil yozida olimning boshiga yana ketma-ket kulfat yog‘ildi. Avvaliga katta akasi Robert dunyodan o‘tdi, keyin o‘zi yurak xastaligiga mubtalo bo‘ldi. Shifokorlar maslahatiga quloq tutib, dam olish uchun tag‘in San-Romeoga qaytdi. O‘sha yili 10-dekabrda esa miyasiga qon quyilishi tufayli hayot bilan vidolashdi. Bu paytda u yaratgan nitroglitserinli detonator, jangovar snaryadlar va tutunsiz porox singari portlatgich moddalarni ishlab chiqaruvchi korxonalar soni 93 ta bo‘lib, buyurtmachilarga har yili 66500 tonna mahsulot yetkazib berish quvvatiga ega edi. Ko‘plab kompaniyalar sarmoyalarining 20-30 foizi unga tegishli edi.Kelishgan, o‘rta bo‘yli, qora sochli, timsariq ko‘zli va soqol qo‘yib yuradigan Alfred yevropalik kosmopolitlarga o‘xshab ketardi. Fransuz, nemis, rus va ingliz tillarini ham yaxshi bilar, ularni qadrlardi. O‘z g‘oyalarini sanoat va tijorat maqsadlarida ishga solardi. Garchi keyinchalik urushda keng ko‘lamda qo‘llanilgan dinamitni yaratgan bo‘lsa-da, odamkushlikka tish-tirnog‘i bilan qarshi edi. Shundanmi, “Barcha jangovar to‘plarni borsa-kelmasga jo‘natish yoki odamzod o‘tmish xatolaridan to‘g‘ri xulosa chiqarib olishi uchun ko‘rgazmaga qo‘yish kerak… Urush dahshatlarning dahshati va eng mudhish jinoyatdir. Menga qolsa, bunday falokatning oldini oladigan mo‘’jizaviy mashina yaratardim”, degan gaplarni ko‘p takrorlardi. Matematiklar nima uchun Nobel mukofoti olmaydi?
Albatta, shu o‘rinda A.Nobel nima uchun matematikani o‘z nomidagi mukofotga loyiq fanlar sirasiga kiritmagani ko‘pchilikni qiziqtirishi tabiiy. Afsuski, bu haqda aniq ma’lumot yo‘q, faqat har xil taxminlar mavjud. Ba’zi gap-so‘zlarga qaraganda, u Anna Dezri ism-sharifli sevgilisi matematik Frans Lemarga turmushga chiqqani uchun bu fanni vasiyatnomasida tilga olmagan. Boshqa bir farazga ko‘ra, u shved matematiklarining rahnomasi hisoblanmish Mittag-Lifflerni xushlamagani va yoqtirgan qizi Sofiya Kovalyovskaya o‘sha olimni undan afzal ko‘rgani sababli matematikadan yuz o‘girgan. Qandayligidan qat’i nazar, Alfred Nobel buyuk kashfiyotlari ila o‘z nomini tiriklar xotirasiga mangu muhrlab ketdi. Vasiyatiga asosan, ta’sis etilgan eng nufuzli mukofot o‘zining familiyasi bilan ataldi. Bundan tashqari, kimyoviy elementlardan biriga va Stokgolmdagi fizika-kimyo institutiga ham uning nomi berildi.
Alfredning Boku neft konlarini ochishda faol qatnashgan akalari Robert va Lyudvig ham katta shon-shuhrat qozonib, turli mamlakatlarda yirik kompaniyalari mavjud boy-badavlat kishilarga aylanishdi. Shu bois “Rus Rokfellerlari” degan nom olishdi. Keyinchalik Farg‘onada ham neft ishlab chiqaradigan shirkat tashkil etishdi. Ularning jiyani Emmanuel esa Turkiston o‘lkasida neft sanoatini rivojlantirishga katta hissa qo‘shdi. Qisqasi, nobellar sulolasi vakillari hayotda hamda jamiyatda o‘z o‘rniga va yuksak mavqega ega ajoyib insonlar edi.
Ziyo.uz

Илмий мақолада академик услубни қўллаш масаласи

Ҳилола Салоева Равшан қизи,
“Илм-фан ва инновацион ривожланиш” журнали бош муҳаррири

Ёш олимлар, тадқиқотчи-докторантлар биринчи маротаба илмий мақола ёзишга киришганда, бир қатор қийинчиликларга дуч келишади. Авваламбор, жанр масаласи тушунарсиздек туюлади – илмий мақолани, унинг таркибий қисмларини тўғри расмийлаштиришда қийналишади. Ҳар бир журнал таҳририяти муаллифлардан илмий мақолага ўзлари томонидан ишлаб чиқилган талаблар бўйича мақола тақдим этишни сўрайди. Бироқ айрим ҳолларда мақола ушбу талабларга мослаб тайёрланган бўлса-да, қабул қилинмаслиги мумкин. Энди уни бошқа таҳририятга йўналтиришга тўғри келади. Ҳар бир таҳририятнинг ўзига яраша талаблари бор. Бу жараён чексиз давом этиши мумкин. Бироқ бунинг олдини олса бўлади. Биринчидан, ҳар қандай илмий мақоланинг илмий жамоатчилик томонидан умумқабул қилинган нормалари бор. Бу IMRAD стандарти. Бу нормалар асосида ишлаб чиқилган талаблар тўғрисида журналимизнинг олдинги сонларида батафсил маълумот берганмиз. Ушбу формат бўйича тайёрланган мақола мукаммал ва тўғри расмийлаштирилган ҳисобланади. Бироқ илмий тадқиқотни илмий мақола қолипига солиш билан иш тугалланган ҳисобланмайди. Яна бир бошқа масала ёш тадқиқотчи олдида туради. Бу – услуб масаласи.
Маълумки, илмий мақолалар илмий услуб қоидаларига таяниб ёзилади. Шунингдек, фанда академик услуб тушунчаси ҳам мавжуд. Бу икки услубнинг ўзаро фарқли жиҳатлари нимада, деган савол туғилади. Ушбу саволга жавоб бериш учун биз илмий мақола жанри ва унинг турларини яхши фарқлай олишимиз зарур.
Илмий мақола турлари
Эмпирик мақолада оригинал тадқиқот натижалари келтирилади. Бунда мақола матни ўтказилган тадқиқот босқичларига монанд бўлиши керак.
Назарий мақола. Бунда мавжуд адабиётлар негизида янги назарий тушунчалар, қоидалар, таклифлар ва тавсиялар ишлаб чиқилади.
Бу каби мақолалар:
– назариянинг ривожланиш таҳлили ва назарий конструкт (илмий таҳлил ва умумлашма)ларнинг тафсилотларига;
– янги назарияни тақдим этишга;
– мавжуд назариянинг таҳлилига (масалан, унинг камчиликларини кўриб чиқишга);
– бир қанча назарияларни солиштириш, бирининг иккинчиси олдидаги афзаллик жиҳатларини очиб беришга бағишланиши мумкин.
Бу каби мақолаларнинг тузилиши мазмунидан келиб чиқади.
Эмпирик маълумотлар назарий муаммо ечими учун зарур бўлган тақдирдагина мақолага киритилади.
Методологик мақолада:
– янги методологик ёндашув;
– мавжуд метод модификацияси;
– илмдаги миқдорий ва таҳлилий йўналишлар муҳокама қилинади.
Методологик мақола батафсил ёзилиши керак, зеро, унда келтирилган методология ўқувчи томонидан баҳоланади, бошқа методологиялар билан солиштирилиб, афзаллик жиҳатлари аниқланади.
Адабий таҳлил – илгари чоп этилган тадқиқот натижаларини тақдим этиш.
Бу каби мақолалар қуйидагиларни ўз ичига қамраб олиши керак:
– муаммонинг қўйилиши (унинг тавсифи ва таърифи);
– илгариги тадқиқотлар мазмуни;
– асосий хулосалар, адабиётлардаги мавжуд қарама-қаршиликлар;
– ушбу муаммони бартараф этиш бўйича таклифлар.
Мавзуга оид тадқиқот – жамиятдаги маълум бир ҳолат, жараён бўйича ҳисобот, олиб борилган тадқиқот.
Бу турдаги мақола қуйидаги жиҳатларни қамраб олиши мумкин:
– аниқланган муаммонинг тавсифи;
– аниқланган муаммони ҳал этиш усулларини таҳлил қилиш;
– маълум бир соҳада тадқиқотларни олиб бориш заруриятини исботлаш;
– мавжуд назарий қийинчиликларни таҳлил қилиш.

Юқорида келтириб ўтилган илмий мақола турларида академик услуб қўлланилади. Илмий-таҳлилий, илмий-оммабоп мақолаларни ёзишда эса илмий услуб қоидалари ишлатилади. Буни эслаб қолиш ва фарқлаш муҳим! Илмий-таҳлилий ва илмий-оммабоп мақолалар илмий журналларга тақдим этилмайди ва илмий тадқиқотларни қоғозга туширишда бу жанр туридан фойдаланилмайди! Бу хатога аксарият муаллифлар йўл қўйишади. Илмий журналларга илмий-оммабоп мақолалар тақдим этишади ва бу каби мақолаларнинг рад этилиши сабабини тушунмай, эътироз билдиришади.
Эндиликда академик услуб масаласига тўхталиб ўтсак.
Академик услуб масаласи, илмий мақолада қўлланиладиган тил нормалари
Ахборотни академик услубда баён қилишдан кўзланадиган мақсад – илмий тадқиқот натижалари, илм-фанга оид маълумотлар ҳақида хабардор қилиш, уларни шарҳлаш, тушунтиришдан иборат бўлиб, нутқ шахссиз шаклда ифодаланади.
Академик услубда баён қилиш услубий жиҳатдан қуйидаги типик хусусиятлар билан ажралиб туради: семантик (маъновий) жиҳатдан олганда, аниқлик, сўзлаб бериш вақтида образлиликдан қочиш, яъни предмет ва объектга шарҳ берганда, уларни жонли, таъсирчан қилиб тасвирлашдан сақланиш, ҳис-туйғуларга ортиқча берилмаслик, предмет ҳақида тегишли маълумотларни баён қилиш вақтида объективлик (холислик, беғаразлик)ка асосланиш, талабчанлик ва бошқалар.
Академик услубда баён қилишнинг қуйидаги хусусиятлари (сифат белгилари) ажратиб кўрсатилади:
1) фикрларнинг мантиқий изчиллик асосида баён қилиниши;
2) предметга оид мулоҳазаларни баён қилиш вақтида матннинг айрим қисмлари ўртасидаги алоқадорликни таъминловчи тизимлиликка риоя этилиши;
3) фикрларни баён қилишда аниқликка интилиш, асосий атамаларни бир хил маънода қўллаш, мулоҳазаларнинг маънодорлигини таъминлаш ва айни вақтнинг ўзида баённинг қисқа (лўнда) бўлишига эришиш.
Фикрларни академик услубда баён қилишнинг асосий хусусиятлари жумласида фикрларнинг аниқлиги (тўғрилиги), мантиқий жиҳатдан тўғрилиги, объективлигини алоҳида ажратиб кўрсатиш мумкин. Таъкидламоқчимизки, айнан юқорида санаб ўтилган асосий хусусиятлар барча нутқ воситаларини бир тизимга бирлаштириб, функционал жиҳатдан фикрларни академик услубда баён қилишга имкон беради. Фикрларни академик услубда баён қилиш вақтида махсус илмий ва терминологик лексика (тилнинг сўз бойлиги, луғат таркиби) қўлланилади. Сўнгги вақтда бу соҳада халқаро миқёсда эътироф этилган илмий тушунчалар кўпроқ ишлатиляпти.
Мухтасар қилиб айтганда, фикрларни академик услубда баён қилиш жараёнининг негизида ётадиган устувор ғоя шундан иборатки, жараён давомида предмет ёки объектни ўрганиш ва уни изоҳлаш учун махсус илмий терминологиядан тўғри фойдаланиш керак, ёзма нутқ қатъий равишда мантиқий изчиллик асосида ифодаланиши лозим.
Илмий тушунчаларнинг мазмун-моҳиятини тўғри таърифлаш ва тавсифлаш, худди шунингдек, илмий ишланмаларнинг илмий аппаратини тўғри ва изчил очиб бериш каби лаёқатни тўлиқ намоён эта билиш пировард натижада ёзилган илмий иш (монография, диссертация, доклад, маъруза ёки мақола)нинг мазмун-моҳиятини тўғри англаб етишга катта таъсир қилади. Шу боисдан ҳам бўлажак илм-фан намояндалари, олимлар илмий саводхонликнинг юқорида айтиб ўтилган омилларига жиддий эътибор қаратишлари лозим.

“Илм-фан ва инновацион ривожланиш – Наука и инновационное развитие – Science and Innovative Development” илмий журнали, № 1, 2021 йил, (февраль).

Vaksinaning 3 dozasini olgan otaxon: “Yaratilgan imkoniyatdan foydalanishimiz kerak!

Hozirgi kunning dolzarb mavzusi, albatta, vaksina masalasi. Ma’lumki, koronavirus keksa yoshdagi insonlarda juda og‘ir kechdi. Negaki yoshi katta insonlarda boshqa bir yondash kasalliklar kuzatilishi tabiiy. Qon bosimining ko‘tarilishi, qandli diabet va hokazo. Aynan koronavirus mana shu yondosh kasalliklar avj olishi hamda uning asorati sababli qiyin kechdi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Oqibatda qanchadan-qancha ayanchli voqea-hodisalar ro‘y bergani ko‘pchilikka ma’lum.
Yurtimizda koronavirusga qarshi Xitoy -O‘zbekiston hamkorligida yaratilgan ZF-UZ-VAC2001 vaksinasining 3-klinik sinov bosqichi davom etmoqda. Ko‘pchiligimizga emlash jarayonining har bir bosqichini qay tarzda boshidan o‘tkazgan ko‘ngilli fuqarolarning holatlari juda qiziq. Bugun aynan emlash tartibi bo‘yicha vaksinani 3-bosqichidan muvaffaqiyatli o‘tgan “Olimpiya” mahallasi “Nuroniylar” tashkilotining raisi 75 yoshli Zaynitdinov Burxoniddin otaning fikrlarini bilish uchun u kishi bilan uchrashdik.
– O‘tgan yili butun dunyo ahli koronavirusning “kuchli” hujumidan anchagina jabr chekdi, deya so‘z boshladi B. Zaynitddinov. – Hanuzgacha uning dastidan qiynalib kelmoqdamiz. Yaqinlaringni ko‘rishga, ko‘chaga bir hatlab chiqishga ham qo‘rqib qolasan ekan. Ayniqsa, atrofingdagi yaqinlaringni oilasida kasallik oqibatida yuz berayotgan ko‘ngilsiz voqealar seni yanada sergak tortiradi. Buni eslash naqadar dahshatli. O‘tgan yili ayni kuchli karantin o‘rnatilgan mahal rafiqam Matlubaxon ham korornavirusga chalindi. Darhol farzandlarim virusni menga yuqishining oldini olish uchun meni boshqa xonaga joylashtirishdi. Rafiqamning holati yaxshi bo‘lavermagach, uni “O‘zekspomarkaz”dagi maxsus jihozlangan davolash maskaniga joylashtirishdi. Ahvolidan juda tashvishlandik. Xonadonimizda hotirjamlik yo‘qoldi. O‘sha paytdagi holatimizni, hatto, tushuntirib berolmayman. Rafiqamni uzoq vaqt holsizlik, nafas siqishi kabi holatlar qiynadi. Uning reabilitatsiya jarayoniga taxminan 2 oycha vaqt ketdi. Men uchun bu oylar go‘yo yildek tuyuldi.
Nihoyat, yurtimizga kasallikka qarshi kurashishda vaksina keltirilganligini eshitdim. Bu xabar meni juda quvontirdi. Ko‘ngilli fuqarolar safiga qo‘shilish istagini bildirdim. Xuddi shunday vaksinani birinchilar qatorida shifokor o‘g‘lim hamda hamshira bo‘lib ishlaydigan qizim ham olishdi.
Shunday qilib, vaksinani ilk bor olganimdan so‘ng 1 oy o‘tgach, 2- dozasi bilan emlandim. Nihoyat 60 kundan so‘ng uchinchi dozasini ham olishga muvafaq bo‘ldim. Ishonasizmi, mana shu 3-bosqichdan keyin ham o‘zimda hech qanday nojo‘ya ta’sir sezganim yo‘q. Harorat ko‘tarilishi, bosh og‘rig‘i yoki et uvishishi kabi nohush hislarni ham tuymadim. Barchasi a’lo darajada o‘tdi. Vaksinani har gal olishga kelganimda tanish chehralarni uchratardim. Ular bilan emlangandan so‘ng bir-birimizda kechayotgan o‘zaro jarayonlarni so‘rashga oshiqardik. Quvonarlisi, hammasida faqat ijobiy natijalar qayd etildi.
Afsuski, vaksina haqida turli xil noo‘rin, ko‘r-ko‘rona mish-mishlar tarqalmoqda. Yuz marta eshgitgandan ko‘ra, bir marta o‘sha jarayonni boshdan kuzatishganida edi, fikrlari mutlaqo o‘zgarishiga ishonchim komil bo‘lardi. Vatanimiz aynan keksalarning sog‘lig‘idan tashvishlanganidan emlash ishlarini qariyalardan boshlashdi. Zero, har bir inson o‘z sog‘lig‘i uchun o‘zi mas’uldir. Hozirda koronavirusdan yagona ishonchli himoya vositasi aynan vaksinadir. Men endi, nafasni siqadigan himoya niqobdan ham ozod bo‘ldim! Ko‘nglim tubidagi qo‘rquvlarning barchasiga vaksina chek qo‘ydi, deya baralla ayta olaman.

                                                                                                                               Sevara ABDULLAYEVA

Changni bosadigan injektor

  Buyuk bobokalonimiz Abu Ali ibn Sino «Agar chang bo‘lmaganda edi, inson ming yil yashagan bo‘lardi”, deb bejizga aytmagan. Negaki aynan chang inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan eng birinchi omillardan biridir. Biroq shunga qaramay ayrim kasb egalari chang makonlarida ishlashga majbur bo‘lishadi. Bu, ayniqsa, geologiya sohasida mehnat qiladigan ishchilar faoliyatida kuzatiladi.
Ma’lumki, ruda konlarida foydali qazilmalar portlatish yo‘li bilan qazib olinadi. Portlash natijasida katta miqdorda chang ko‘tariladi. Bu changlardan nafas olganda, zararli moddalar inson o‘pkasida o‘tira boshlaydi. Vaqt o‘tishi bilan changlar o‘pkada yig‘iladi. Natijada kasb kasalligi – “Silikoz” (o‘pkada chang yig‘ilib tosh hosil bo‘lishi) kelib chiqadi.
Biz aynan mazkur kasallik kelib chiqishining oldini olish va inson salomatligiga changning salbiy ta’sirini kamaytirish maqsadida portlatish oqibatida yuzaga keladigan chang va gazlarni lahmning o‘zida so‘ndirish yo‘lini o‘ylab topdik. Zararli chang miqdorini saqlash, kavjoyni ishga sifatli tayyorlash va ishchilar sog‘lig‘ini zararli omillardan himoyalash, ishchilarga xavfsiz mehnat sharoitini yaratish uchun siqilgan havo bosimi yordamida suvni zarralarga aylantirib, uni purkaydigan sun’iy tuman hosil qiluvchi injektor konstruksiyasini ishlab chiqdik.
Ushbu injektor suvni zarralarga aylantirib, purkaydi, sun’iy tuman hosil qilganda, ajralib chiqqan chang zarralari va suv bilan birikuvchi gazlarga shimiladi va og‘irligini oshiradi. Havoda og‘irlashgan chang zarralari va gazlar lahm devorlari hamda yerga cho‘kadi, natijada havo tozalanadi.

Texnik tavsif
Suv bosimi [kg/sm2] – 3-6
Suv sarfi [l /min] – 8-10
Siqilgan havo bosimi [kg/sm2] – 4-7
Siqilgan havo sarfi [m3 / min] – 2.5
Purkash kengligi [m] – 1-3
Purkash uzoqligi [m] – 10-15

Ishlab chiqilgan injektor konstruksiyasi 04.03.2021 yilda Qizil-olma konining 985 gorizont, 1g ruda tanasi, 10-ortda tajriba sifatida sinovdan o‘tkazildi.

Dastlabki namunalar olingach, injektor konstruksiyasi 10 daqiqa vaqt mobaynida ishlatildi. Tuman tarqashi 5 daqiqa kutilgandan so‘ng qayta namunalar olindi.
Injektor konstruksiyasi yana 10 daqiqa vaqt mobaynida ishlatildi va 5 daqiqadan so‘ng qayta namunalar olindi:


Albatta, tajriba mahalliy ventilyator o‘chiq holatda amalga oshirildi.

Muhimi, sun’iy tarzda oshirilgan namlik kon ishchilari sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi sababli injektor o‘chirilgandan so‘ng 10-15 daqiqa vaqt o‘tgach, ishchilarga kavjoyga kirishga ruxsat etiladi. 10-15 daqiqa vaqt mobaynida dastlabki harorat va namlik tiklanadi.
O‘tkazilgan tajriba natijalaridan ko‘rinib turibdiki, injektor yuzaga kelayotgan tuman gazlar miqdorini 20 daqiqada ruxsat etilgan chegaraviy miqdorgacha pasaytira oldi. Havo tarkibida qolgan gazlar mahalliy ventilyator orqali shamollatish yo‘li bilan tozalanadi.
Injektor yuzaga kelayotgan tuman, portlash natijasida ko‘tarilgan ko‘p miqdordagi changlarni yuqori darajada so‘ndirdi. Tozalash va tayyorlash ishlari olib borilayotgan ish joylarida kremniy miqdori (chang) 2 mg/m3 dan oshmasligi kerak. Portlash natijasida chang miqdori 60.2 mg/m3 ni tashkil etgan bo‘lsa, injektor 10 daqiqa ishlashi natijasida chang miqdori 11.6 mg/m3 (81 %)gacha kamaydi. Injektor yana 10 daqiqa vaqt mobaynida ishlatilganda, chang miqdori 1.7 mg/m3 (97 %) gacha kamayishi kuzatildi. Injektor 20 daqiqa ishlashi natijasida 97 % changni so‘ndirishga erishdi.
Injektordan foydalanilmaganda, lahmni shamollatish bilan kon havosi tarkibiga chegaraviy yo‘l qo‘yiladigan zararli chang miqdori (2 mg/m3)dan 30.1 barobar ko‘p bo‘lgan chang miqdori tarqaladi. Kon havosi tarkibiga tarqalib uchib yurgan changlar vaqt o‘tishi bilan kon ishchilari o‘pkasida to‘planib, silikoz kasalligi kelib chiqishiga olib keladi.
Sog‘lom va xavfsiz bo‘lmagan mehnat sharoiti oqibatida nafaqa yoshiga yetmagan ishchilarning mehnat layoqatini yo‘qotishi, kasb kasalligiga chalinishi achinarli holat.
O‘zbekiston Respublikasida xavfsiz va qulay mehnat sharoitida ishlash yuzasidan fuqarolarning huquqlari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 37-moddasi bilan mustahkamlab qo‘yilgan. Ushbu konstitutsiyaviy kafolatning amalda ro‘yobga chiqarilishiga qaratilgan aniq chora-tadbirlar O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksida, “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi qonun (1993 yil 6 may)da va boshqa bir qator qonunlar hamda qonunosti normativ hujjatlarida belgilangan. O‘zbekistonda Mehnat muhofazasi uchun katta moliyaviy mablag‘lar ajratiladi. Sog‘lom va xavfsiz mehnat sharoitida mehnat qilish huquqi O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining eng asosiy mehnat huquqlaridan biri hisoblanadi.
Mulkchilik shakli va xo‘jalik yuritish usulidan qat’i nazar, barcha korxona, muassasa, tashkilotlar o‘z xodimlari uchun sog‘lom va xavfsiz mehnat sharoitini yaratishi, texnika xavfsizlik choralarini ko‘rishi, mehnatni muhofaza qilish xizmatlarini tashkil etishi va boshqa tashkiliy texnik tadbirlarni amalga oshirishi shart.
                                                                                                                            Ulug‘bek Mahmudjonov,
                                                                                                                           Harbiylashtirilgan kon-qutqaruv
                                                                                                                           otryad komandir yordamchisi

Dollar kursi nega oshadi?

Bu savol ko‘pchilikni qiziqtirishi tabiiy. Buning bir necha sabab va omillari mavjud. Avvalo, ta’kidlash kerakki, dollar erkin konvertatsiya qilinadigan, ya’ni ayirboshlanadigan valyuta bo‘lib, uning dinamikasi jahon banklararo bozorida boshqa valyutalarga nisbatan talab va taklifdan kelib chiqib belgilanadi.
AQSh dollari kursining shakllanishi ko‘p omilli jarayon bo‘lib, bu omillardan asosiylarini ko‘rib chiqamiz.
   1. Mamlakat savdo balansidagi o‘zgarishlar. Ya’ni mamlakatda savdo balansi buziladi, uning saldosi (kirim va chiqim o‘rtasidagi farq, qoldiq) salbiy ko‘rsatkichga ega bo‘ladi – import eksportdan ortadi. Bunda mamlakatga chet davlatlardan kirib kelayotgan tovar va mahsulotlar hajmi mamlakatda ishlab chiqarilgan, eksport qilinayotgan tovar va mahsulotlar hajmidan ko‘proq bo‘ladi. Agar davlat eksportdan ko‘ra ko‘proq import qilsa, bu milliy valyutaning devalvatsiyasi – qadrsizlanishini keltirib chiqaradi, chet el valyutasi kursi esa oshib boraveradi (bizning misolda AQSh dollarining kursi). Sababi, chet davlatlardan keltirilayotgan tovar va mahsulotlar uchun tashqi savdo kontraktlari bo‘yicha asosan AQSh dollarida hisob-kitob qilinadi va bu uning taqchilligiga (defitsitiga) olib keladi.
O‘zbekistonning tashqi savdo aloqalarida ham asosan AQSh dollaridan foydalaniladi. Asosiy import tovarlar xalq iste’moli mahsulotlari, ishlab chiqarish asbob-uskunalari va dori-darmon hisoblanadi. Shuningdek, xorijiy sarmoyadorlar (investorlar) daromadlarini qaytarish ham ushbu valyutada amalga oshiriladi. Aynan shuning uchun hozirgi paytda O‘zbekiston hukumati tomonidan yuritilayotgan siyosat import hajmini qisqartirish, tadbirkorlikni rivojlantirish, ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yib, e’tiborni mahalliy xomashyo manbalariga yo‘naltirishga qaratilgan.
Demak, savdo balansi xorijiy valyuta (dollar) kursining o‘zgarishiga ta’sir etuvchi eng asosiy omillardan biri hisoblanadi. Mamlakatning savdo balansi saldosi nolga teng bo‘lgan taqdirda, ya’ni import hajmi eksportga deyarli teng bo‘lganda, milliy valyuta kursi nisbatan barqarorlashadi.
   2. Mamlakatning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari. Makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar deganda ko‘pincha ishlab chiqarish, iste’mol, jamg‘arma, eksport va import hajmi, ishsizlik va inflyatsiya darajasi kabi ko‘rsatkichlarning o‘sish yoki pasayish sur’atlari nazarda tutiladi.
Asosiy makroiqtisodiy o‘lchov ko‘rsatkichlariga:
1. Yalpi ichki mahsulot (YaIM);
2. Yalpi milliy mahsulot (YaMM);
3. Sof milliy mahsulot (SMM);
4. Ishsizlik va inflyatsiya darajasi;
5. Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar;
6. Davlat byudjeti profitsiti yoki taqchilligi kabi ko‘rstatkichlarni kiritish mumkin.
Bu mezonlar mamlakatning iqtisodiy rivojlanganlik darajasini ko‘rsatadi va milliy valyuta kursiga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Masalan, inflyatsiya va ishsizlikning yuqori darajasi milliy valyuta kursiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, uning devalvatsiyasi – qadrsizlanishiga sabab bo‘ladi va, aksincha, ishlab chiqarish hajmining o‘sishi esa milliy valyutaning mustahkamlanishiga olib keladi. Inflyatsiya tufayli barcha tovarlarning narxi ko‘tariladi, milliy valyutaning xarid quvvati pasayadi. Dollarning ham tovar sifatidagi narxi o‘z-o‘zidan oshadi.
   3. Dollarga bo‘lgan talabning ortishi. Aholi o‘z mamlakati valyutasini qanchalik qadrlasa, xorijiy valyutaning narxi shunchalik pasayadi va aksincha. Chunki aholi tomonidan mablag‘lar aynan dollarda jamg‘arib borilishi odat tusiga aylangan, bundan tashqari, aksariyat yirik hisob-kitoblar, masalan, ko‘chmas mulk oldti-sotdisi ham dollarda amalga oshiriladi. Oqibatda narxlar dollar kursiga bog‘lanib qoladi, unga talab taklifdan ko‘ra yuqori bo‘ladi. Hattoki Markaziy bank tomonidan bir qator tartibga solish chora-tadbirlari (xorij valyutasining sotilishini cheklash, valyuta operatsiyalarini amalga oshirganlik uchun qo‘shimcha komission yig‘im olish, valyuta depozitlarini taqiqlash) amalga oshirilgan taqdirda ham dollar kursining pasayishi kuzatilmaydi. Chunki bu holda “qora” bozorda ish qizg‘in kecha boshlaydi – xorij valyutasi yanada qimmatroq sotiladi.
Valyuta siyosatini liberallashtirish bo‘yicha so‘nggi yillarda ko‘rilgan chora-tadbirlar natijasida bir qator ijobiy o‘zgarishlar yuz berdi. Jumladan, valyuta resurslaridan foydalanishda bozor instrumentlarining rolini oshirishga, valyuta bozorida barcha xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar uchun teng raqobat sharoitlarini yaratishga ahamiyat qaratildi, shuningdek, yashirin bozorda faoliyat yuritayotgan shaxslarga nisbatan keskin choralar ko‘rildi.
Natijada ichki valyuta bozorida ishtirokchilar soni o‘sgani, xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar va jismoniy shaxslar tomonidan xorijiy valyutani sotish operatsiyalari hajmi oshgani, yashirin valyuta bozoridan rasmiy valyuta bozoriga o‘tish kuzatildi. Aholidan xorijiy valyuta sotib olish hajmining o‘sishi esa, o‘z navbatida, uning kursi pasayishiga sabab bo‘ladi.
Mazkur maqolada xorij valyutasi, aniqrog‘i, dollar kursi o‘sishining eng asosiy omillari ko‘rib chiqildi. Bundan tashqari, xorijiy valyuta kursiga bir qator pul-kredit omillari, jumladan, pul emissiyasi, valyuta intervensiyalari, qayta moliyalash stavkasi, qarzdorlik majburiyatlari bilan bog‘liq operatsiyalar, shuningdek, neft narxining o‘zgarishi, yirik investitsion loyihalar, valyuta bilan bog‘liq spekulyatsiyalar va boshqa omillar ta’sir qiladi.
                                                                                                                                               Hilola SALOYEVA

Аynan muammolar rivojlanish sari yetaklaydi

1 mart kuni Innovatsion rivojlanish vazirligi tizimidagi tashkilotlar xodimlarining malakasini oshirishga qaratilgan «Innovatsion menejment» o‘quv kursi tashkil etildi va darslar ikki oy davomida haftada besh marotaba uch soatdan o‘tkazilishi yo‘lga qo‘yildi. O‘quv kursi Almati Menejment universiteti professor-o‘qituvchilari tomonidan olib borilishi belgilangan. O‘tgan hafta mobaynida ushbu dastur yuzasidan mahoratli o‘qituvchi Ivan Kondrashov tomonidan mavzu yuzasidan treninglar o‘tkazildi.
Darslar qanday o‘tkazilishini kuzatish va innovatsion menedjment sohasida o‘z bilimlarimni oshirish maqsadida o‘quv kursiga qatnashdim. O‘qituvchi har bir ma’lumotni amalda qanday qo‘llash yuzasidan turli xil misollar keltirdi va bilimlarni mustahkamlash uchun dars qatnashchilariga vazifalar berdi. Aytaylik, siz qandaydir muammoga duch keldingiz, nimani his qilasiz, eshitasiz yoki ko‘rasiz? Dastlab, har bir savollarga o‘qituvchi o‘z faoliyatida ro‘y bergan voqealar misolida namunalar keltirib o‘tdi. Shu tariqa to‘qnash kelgan muammolardan asosan kimlar aziyat chekishi mumkinligini aniq ko‘rsating, deya dars qatnashchilariga qiziqarli hamda mas’uliyatli mashg‘ulotni topshirdi. Har bir muammo va uning yechimini klastr usulida ko‘rsatib berishimiz kerak edi. Kurs qatnashchilari besh kishidan iborat jamoalarga bo‘linishdi.
Aksariyat hollarda, kundalik turmush tarzimizda qandaydir muammolar bizning tinchligimizni buzishi va kayfiyatimizga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Deylik, har kuni bosib o‘tadigan yo‘llarimizni ta’mir talab bo‘lishi jig‘imizga tegishi aniq. Yuzaga keladigan noqulaylikdan, albatta, xalq jabr ko‘rishi tabiiy. Afsuski, ko‘pincha bu kabi nohush vaziyatlarni bartaraf etish esa hayolimizga kelmaydi.
Qiziqarli vazifa barchamizni chuqur o‘ylantirib qo‘ydi. Muammo va uning yechimini o‘ylab topish uchun atiga 15 daqiqa vaqt berilgandi, xolos.
Jamoa bilan faoliyatimiz davomida kuzatilayotgan tushunmovchiliklar va qiyin vaziyatlar haqida ko‘p bahslashdik, oxir-oqibat Innovatsion rivojlanish vazirligida “Call markaz” ochish taklifi bilan chiqdik. Negaki Innovatsion rivojlanish vazirligida turli xil tashkilotlar faoliyat yuritishi ma’lum. Ko‘p insonlar o‘z murojaati bilan aynan qaysi bo‘limiga borishlarini va qanday shaklda loyihalarini taqdim etishlarini bilishmay qiynalishadi. O‘zlariga kerakli savollarga javob olish uchun ham vaqtini, ham yo‘lkira harajatlarini sarflashiga to‘g‘ri keladi.
“Call markaz” har bir insonning murojaatiga qarab, ularni kerakli bo‘limlarga yo‘naltirishni inobatga oldik. Shuningdek, haftaning har bir kunida boshqarma boshliqlari yoki ularning yordamchilari tomonidan fuqarolar o‘rtasida ma’lum muddat aloqa o‘rnatish vaqti belgilanishi ham yaxshi natijalar olib kelishi mumkin. Har bir rejadagi ko‘rsatmalar markaz xodimlari tomonidan nazorat qilinishi kerak, degan xulosaga kelindi.
O‘quv kursiga qatnashgan vazirlik xodimlari belgilangan vaqt mobaynida shu dastur bo‘yicha innovatsion menedjmentni hayotga tatbiq etish hamda innovatsion fikrlash bo‘yicha bilimlarini ma’lum ma’noda oshirishga muvafaq bo‘lishdi, deydi Ivan Kondrashov.
Innovatsiya birgina g‘oyaning orqasidan paydo bo‘lishini bilamiz. Keyinchalik dunyoga kelgan g‘oya yon-atofni, umuman, olamni o‘zgartirishga qodir bo‘ladi. Bu degani insonlarning turmush tarzi, texnologiyalarni hamda iqtisodiyotni ham o‘sishi va rivojlanishida katta omildir. Aynan mazkur bizning kursning mazmun-mohiyati ham shundan iborat.
Talabalar darslarga juda faol qatnashishdi. Shuningdek, har bir mavzu doirasida berilgan vazifalarga mas’uliyat bilan yondashishdi. Keyin esa o‘zlarining natijalarini ko‘rsatishdi. O‘ylaymanki, kelajakda o‘zlarining innovatsion loyihlarida bunday treninglarda olgan bilimlarini qo‘llaydilar.
Agar baxtli insonning hayotiga zimdan nazar solsangiz, u o‘z atrofidagi narsalarga ahamiyat bermaydi. Natijada uning hayotida hech qanday rivojlanish bo‘lmaydi, hisob. Rivojlanish qachon boshlanadi? Qachonki muammolar yo‘lingizga to‘g‘anoq bo‘lsa. Noroziliklar va nohush holatlar insonning tinchini buzadi. U o‘zini baxtli qilish yo‘llarini izlashga tushadi. O‘zining xavfsizligini o‘ylaydi. Agar biz bularning barchasini ko‘rib va innovatsion tahlil qiladigan bo‘lsak, yangi g‘oya va fikr tug‘ilishi turgan gap. Yangiliklarga esa asosan, qiyin shart-sharoitlar turtki bo‘ladi. Hayotda insonni ko‘proq o‘ylantiradigan majbur qiladigan qiyinchiliklarga duch kelgan turli xil kasb egalari orasidan aynan kashfiyotchilar va innovatorlar dunyoga keladi, deb o‘ylayman.
Sevara ABDULLAYEVA

Nanotexnologiya rivojlanishi odimlari

Yigirma birinchi asr global o‘zgarishlar davri bo‘lib qolmoqda. Turli sohalarda qo‘lga kiritilayotgan yutuqlar bunga misol bo‘ladi. Shunday yangiliklar ko‘plab yangi yo‘nalishlarning paydo bo‘lishiga turtki bo‘lib xizmat qilmoqda. Ilmiy yangiliklar borasida so‘z yuritilganida, “nanotexnologiya” iborasi ko‘p qo‘llanilmoqda.

«Nanotexnologiya» nima va u qaysi sohalarda qo‘llaniladi, degan savolga barcha olimlar quyidagicha qisqacha ta’rif beradi: “Nanotexnologiyalar moddalarning odatiy xususiyatlarini o‘zgartiradi va dunyoni yaxshi tarafga o‘zgarishiga ko‘maklashadi”. Inson organizmining har qanday to‘qimalariga kirish qobiliyatiga ega, kichik o‘lchamli nanorobotlar u yoki bu kasalliklarni davolay olishlari va  eng malakali jarrohlar uddalay olmaydigan operatsiyalarni amalga oshira olishlari mumkin. “Nanotexnologiyalar” tufayli kelajakda “Aqlli uylar” barpo  etilishi kutilyapti. Bu uylarda  insonlar deyarli odatiy zerikarli maishiy  yumushlar bilan shug‘ullanishiga hojat  qolmaydi. Bu vazifalarni “aqlli jihozlar” va “aqlli changlar” o‘z zimmasiga oladi. Agar harorat yuqori bo‘lsa “aqlli material” harorat almashinishi natijasida o‘z rangini o‘zgartiradi.

Insonlar g‘ubor tegmaydigan va hattoki o‘z egasiga tushlik qilish yoki yuvinish vaqtini ham eslatib turadigan kiyimlarni kiyish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Nanozarrachalar bilan qoplangan matodan tikilgan kiyimlar oddiy yomg‘ir ta’sirida kirlardan oson tozalanadi.  “Nanotexnologiyalar”ning yana bir afzalligi shundaki, kompyuter texnikasi va mobil telefonlarni dastro‘mol kabi buklab yon cho‘ntakda olib yurish imkoniyati tug‘iladi. Kelajakda yaroqsiz uyali aloqa vositalari uyumidan chiroyli va go‘zal gullar unib chiqadi. Bir so‘z bilan aytganda, nanotexnolog-olimlar inson hayotining sezilarli darajada o‘zgartirishga bel bog‘laganlar.

“Nanotexnologiya” so‘zi ikki:  “nano” va “texnologiya” so‘zlaridan iborar bo‘lib, “nano” biror-bir narsa, masalan, metrning milliarddan bir qismini bildiradi. Bitta atomning o‘lchami nanometrdan biroz kichik hisoblanadi. Agar odamning bo‘yi bir nanometrga teng bo‘lganida edi, oddiy qog‘oz varag‘ining qalinligi bir yuz yetmish kilometrga teng bo‘lar edi. “Texnologiya” so‘zi mavjud materiallardan insonga kerakli bo‘lgan narsalarning yarata olishni bildiradi.

Yaqin-yaqinlarda ham nanoolam haqida hyech qanday ma’lumotga ega emas edik. Hozirgi kunda uning hayotimizga kirib kelishi va zamonaviy texnika vositalaridan keng foydalana boshlaganimiz sir emas. Mo‘jaz olam o‘z bag‘rida qanday sir va sanoatlarni mujassam qilgani biz uchun har doim ham qiziqarli.

Nanoolam o‘z bag‘riga allaqachon elektronika, biologiya, tibbiyot, energetika, materialshunoslik va boshqa sohalarni qamrab olgan. Uning turli sohalarga tatbiqi haqida muntazam o‘qib, eshitib bormoqdamiz. Ayniqsa, u sement, metall qotishmalari, lok-bo‘yoq va boshqa ko‘plab materiallar ishlab chiqarish jarayonlariga joriy qilina boshlandi.  Shunga qaramay nanoolam haqidagi tasavvurlarimizning  hamon juda torligi va sayozligi bilinib turadi, chunki nanoolam g‘oyat katta imkoniyatlarni o‘zida mujassam qiladi.

Uning dastlab sanoatga joriy etilishi kuzatildi. Mana endi qishloq xo‘jaligiga ham tezkor ravishda tatbiq etila boshlandi.

O‘zbekiston aholisi nanotexnologiyalar asosida ishlab chiqarilayotgan mahsulotlardan kundalik hayotida foydalanayotir. Masalan, sintezlangan kumush nanozarrachalari qator gigiena vositalariga qo‘shilmoqda. Bu esa mahsulotlarning bakteritsid hamda davolash xususiyatini oshirayotir.

2014-yili Respublika ixtisoslashtirilgan dermatologiya va venerologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazida o‘tkazilgan klinik tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ishlab chiqarilayotgan kumush nanozarrachalari eritmasi teri yallig‘lanishi kasalliklari, xususan, ekzema, yuqumli dermatit, mikoz va boshqa xastaliklarda yordam beradi.

Ayni paytda mamlakatimiz to‘qimachilik va lok-bo‘yoq korxonalari tomonidan ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarga biotsid xususiyat beradigan kumush nanozarrachalari qo‘shish zarurligi haqida muzokaralar olib borilmoqda. Bu, ayniqsa, issiq iqlim sharoitlarida juda ham muhim. Gannover universitetidagi (Germaniya) hamkasblarimiz bilan birgalikda o‘tkazilgan va nufuzli xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan ko‘plab tadqiqotlar natijalari O‘zbekiston Fanlar akademiyasining Yadro fizikasi institutida sintezlangan nanokompozit materiallar konsentratsiyalaridan foydalanish ekologik xavfsiz va mutlaqo zararsiz ekanini yana bir bor isbotladi.

Nanotexnologiya atamasi ilk bor yapon olimi Norio Taniguchi (Tokyo Science University) tomonidan 1974-yili Yapon aniq mashinasozlik jamiyati anjumanida “Nanotexnologiyaning asosiy konsepsiyasi haqida” nomli ilmiy ma’ruzasida qo‘llanilgan. Biroq, bu sohada birinchilik, ko‘pchilikning fikriga ko‘ra, mashhur amerikalik fizik, kvant elektrodinamikasini yaratgan, Nobel mukofoti laureati Richardu Feynmanga tegishli deb sanaladi.

1959-yili Feynman o‘zining “U yerda, quyida joy to‘la” nomli mashhur ma’ruzasida o‘z qarashlarini bayon etgan. U muhandislarga  Britanik ensiklopediyasining 24 ta tomini oddiy to‘g‘nagichning uchida joylashtirishni taklif qilgan. Feynman auditoriyaga, material va qurilmalarni atom yoki molekuryar darajada tayyorlashni ko‘zda tutadigan fantastik istiqbollar haqida so‘zlab beradi va pastga qarab boruvchi tamoyillarni miniatyur (o‘ta kichik) o‘lchamga keltirishga chaqiradi.

Nanotexnologiya rivojlanishining keyingi odimi Syurix IBM laboratoriyasidan (Shveytsariya)  Genrix Rorer va Gerd Binnig tomonidan kashf qilingan ixtiro bilan bog‘liq. Ular skanerlovchi tunel mikroskopni kashf etdilar va buning uchun ular 1986 yilda fizika bo‘yicha beriladigan Nobel mukofoti laureatiga aylandilar. Bu haqida batafsil to‘xtalmagan holda, skanerlovchi tunnel mikroskopining ishini qyidagicha tavsiflab beramiz.  Unga uncha katta bo‘lmagan kuchlanish berilgan o‘tkir igna material sirti bo‘ylab, taxminan 1 nm masofada harakatlanadi. Ignaning uchidan sirtga elektronlar tunnellashtiriladi va uncha katta bo‘lmagan tok hosil bo‘ladi. Uning kattaligi, ko‘p hollarda, igna bilan sirt o‘rtasidaga masofaga bog‘liq bo‘ladi. Bu masofaning birlik atom o‘lchamidan kichik kattalikka o‘zgarishi tokning keskin –bir necha barobar o‘zgarishini keltirib chiqaradi

Yaqin kelajakda suvni kimyoviy tozalash tizimlarida ham kumush nanozarrachalaridan foydalanish istiqbolli yo‘nalishlardan biriga aylanishi mumkin. Mamlakatimizda isitish tizimini modernizatsiya qilish bo‘yicha ishlab chiqilayotgan dastur doirasida ko‘p qavatli uylarni issiqlik bilan ta’minlashning yopiq tizimiga bosqichma-bosqich o‘tish va mahalliy qozonlar qurish rejalashtirilgan. Bunda har bir qozonga suvning qaynab ketishining oldini olish va xizmat muddatini uzaytirish uchun suvni kimyoviy tozalaydigan maxsus tizimlar o‘rnatish talab qilinadi. Ushbu tizimlar nafaqat avtomatlashtirilgan tartibda ishlashi, balki suv sifati va mahalliy iqlim sharoitlariga ham moslashtirilishi kerak.

Bundan tashqari, uglerod nanozarrachalari asosida ishlab chiqilgan nanokompozit materiallarni qo‘llash mumkin. Misol uchun, ulardan qishloq joylarda namunaviy loyihalar asosida barpo etilayotgan zamonaviy uylarda o‘rnatilayotgan suvni zararsizlantirish tizimlarida foydalanish mumkin. Ishlab chiqarilayotgan mazkur tizimlar soatiga 4 kub metr suvni zararsizlantirish quvvatiga ega bo‘lib, 60 Vt elektr energiyasi sarflaydi. Ultrabinafsha nurlanish asosida an’anaviy qo‘llanib kelinayotgan tizimlardan farqli ravishda nanotexnologiyalardan foydalanish qattiqlik va minerallashuv darajasi yuqori bo‘lgan suvni qayta ishlashda xavfsiz va barqaror zararsizlantirish imkonini beradi. Bunday xom ashyo va materiallardan foydalanish samarasida ularning narxi chet elda ishlab chiqilgan ana shunday mahsulotlardan qariyb uch barobar arzon bo‘ladi.

Ayni paytda mamlakatimizda gazni oltingugurt vodorodidan tozalash uchun, asosan, chet eldan olib kelinadigan qimmatbaho uskuna va kimyoviy moddalar talab qiladigan uslublardan foydalanilmoqda. Gazni oltingugurtdan tozalash uchun import o‘rnini bosadigan yangi adsorbentlar ishlab chiqish, shuningdek, mis nanozarrachalaridan foydalanish mahsulot tannarxini kamaytirish va adsorbatsiya xususiyatlarini yaxshilashni ta’minlaydi.

Umida Qosimova, Odiljon Paripev, Andijon mashinasozlik instituti katta o‘qituvchilari

 

 

 

 

“SIEMENS” kompaniyasining afsonaviy egasi

Olamga mashhur “Siemens” kompaniyasi haqida deyarli hamma biladi. Biroq unga asos solgan va mustahkam poydevor yaratgan Verner haqida ko‘pchilik yetarli ma’lumotga ega emas.

      Nemis muhandisi Verner fon Simens buyuk ixtirochi va dunyo bo‘yicha birinchi raqamli tadbirkor sifatida e’tirof etiladi. U kompaniyaga asos solish bilan birga jamiyat uchun foydali bo‘lgan ko‘plab ixtirolar yaratgan.

Afsonaviy shaxsning hayoti davomida qilgan eng katta ishi bu – o‘zi asos solgan “Simens” kompaniyasi sanaladi. Yillar osha uning sa’y-harakati va tashabbusi bilan dunyoga kelgan telekommunikatsion  kompaniya o‘z yo‘nalishi bo‘yicha eng yirik global rivojlanish darajasiga ko‘tarildi. Uning rahbarligida kompaniya dunyodagi eng yirik telekommunikatsion kompaniyalardan biriga aylandi. Hattoki ushbu kompaniyaning aksariyat aksiyalari haligacha uning avlodlariga tegishli.

Verner fon Simens 1816-yilning 13-dekabr sanasida Germaniyaning Gerden shahrida oddiy kambag‘al fermer oilasida dunyoga keldi. Otasining ismi Ferdinand Simens va onasi ismi Eleonora bo‘lgan. Boshlang‘ich maktabda tahsil olib yurgan kezlaridayoq bolakayning aniq fanlarga qiziqishi o‘zgacha edi. Shu bois oddiy o‘quvchi paytidanoq ta’lim jarayonida katta yutuqlarga erishdi. Maktabni tamomlagach, o‘z davrida juda mashhur bo‘lgan «Bauakademiya» texnik maktabida o‘qishni juda xohlaydi. Ammo ota-onasining o‘g‘lini bu maktabda o‘qitishga qurbi yetmaydi. Taqdirga tan bergan Verner 1835-yilda “Prussiya harbiy muhandislik akademiyasi”ga o‘qishga kiradi. U yerda esa muhandislik va texnika ilmidan saboq oladi. O‘qishni bitirgach, yosh ofitser ko‘p vaqtini texnika va aniq fanlar sohasida turli xil tajribalar o‘tkazishga sarflaydi. 1840-yilning kuzida galvanik yo‘li bilan kichik metall buyumlarni o‘tkazishga erishadi. Shuningdek, bug‘da yuradigan mashina faoliyatini yaxshilash maqsadida, texnologik jarayon bilan boshqarilib, differensial nazorat usuli orqali ishlaydigan uskuna ishlab chiqdi. Olim, odatda, ixtirolarini sotib, shuning hisobiga kun kechirgan. Nochorlikdan qiynalib yashaydigan ota-onasiga doim yordam bergan. Negaki oilada Vernerdan tashqari yana 13 nafar farzand bor edi.

                              Kasbiy faoliyati

Bolaligidan texnika ilmiga mehr qo‘ygan Vernerning harbiy sohadan ko‘ra ilm-fanga bo‘lgan qiziqishi kuchli bo‘lgan. 1837-yili aynan tahsil olgan oliygohida birinchi marta telegraf ko‘rib, unga qiziqib qoladi. O‘quv maskanni tamomlashdan bir yil avval, Siemens telegrafni xalqaro muloqot qilish darajasiga ko‘tarish yo‘llarini izlay boshlaydi. 1846-yili u elektron telegraf bilan shug‘ullanishga kirishadi. O‘sha davrda telegraf texnik aloqalar ichida eng muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. U qo‘l telegrafiga shaxsiy uzgich o‘rnatib, yangi ko‘rinishini tanlovda taqdim etadi. Natijada Prussiya davlat telegraf tarmog‘ida foydalanish uchun eng maqbul yo‘li, deya baholanadi.

Har bir buyuk inson ortida yana bir buyuk shaxs yashiringan, deya bejizga aytishmagan. Xuddi shunday uzoq yillar mobaynida Simensga ixtirolarini amalga oshirishda universitet mexanigi, hamfikr va maslahatdoshi Iogan Georg Galsk katta yordam berib kelgan. Qo‘l telegrafi omma orasida shuhrat qozongandan so‘ng ular birgalikda 1847-yili Telegraphenbauanstalt Siemens & Halske yoki S&H sifatida qisqartirilgan kompaniyaga asos solishadi.

Kompaniya o‘zining dastlabki faoliyat yillarida nafaqat telegraf qurilmalarini ishlab chiqarish, balki optika, aniq mexanika, elektronika va tibbiyot sohalarida tadqiqotlar olib borish bilan ham shug‘ullangan. Kompaniyaning ikki yillik faoliyatidan so‘ng 1848-yilda Daniya bilan Germaniya urushi paytida muhandis Germaniyada birinchi telegraf aloqa tizimini qurish bo‘yicha buyruq oladi. Uddaburon Simens Berlin bilan Frankfurt o‘rtasidagi aloqani muvaffaqiyatli o‘tkazadi.

Vernerning o‘ziga xosligi shundaki, u innovatsion g‘oyalarini gavdalantirish qobiliyatiga ega edi. Negaki g‘oyalar ko‘pchilikda tug‘iladi. Lekin uni amalda qo‘llash uchun kishidan kuchli jasorat va matonat talab etiladi. Jumladan, u yer osti yo‘llarida o‘rnatiladigan kabel simlarini namlikdan saqlash maqsadida maxsus konstruksiya ishlab chiqadi. Kabelni maxsus bostirish yo‘llari yordamida unga tropik o‘simliklar shirasidan olinadigan elastik modda bilan izolyasiya qilish va qattiq presslash orqali tabiatda yuz beradigan namlik, harorat o‘zgarishi va boshqa hodisalarga ko‘proq chidamli bo‘lishini taklif qilgan. Bu ko‘rsatma amalda muvaffaqiyatli qo‘llanildi. Keyinchalik Simens firmasi nafaqat Germaniya, balki chet elda ham boshqa telegraf liniyalarini qurish uchun shartnoma oldi. Rossiya, Buyuk Britaniya va Hindistonni bunga misol keltirish mumkin.  Bu mustahkam o‘rnatilgan innovatsion g‘oya kompaniyaning dadil va mustahkam oyoqqa turishiga turtki bo‘ldi. Aynan Simens boshchiligi davrida kompaniya Hindiston bilan yevropani bir-biriga bog‘laydigan kabel simini muvaffaqiyatli o‘tkazishga erishgan. Bu esa olim faoliyatining eng yuksak yutug‘i sanaladi. Umuman, bu qo‘llanilgan innovator g‘oya kompaniyaning ochilishidan boshlab toki olimning nafaqaga chiqquniga qadar 43 yil davomida (1890-yil) telegraf aloqasi va telekommunikatsiya sanoati rivojini yuqori cho‘qqida ushlab turdi.

Verner fon Simens hamkasbi Tomas Edison singari faqat nazariy ilmiy tadqiqotlar bilan cheklanib qolmagan. Hamma joyda o‘z kashfiyotchilik qobiliyatini namoyon qilishga uringan. Shu tariqa amaliyotda ham o‘zi va boshqalarning ham tajribasini sinovdan o‘tkazgan. 1851-yilda olim Uinston va Kuk tomonidan yaratilgan strelkali telegraf dizaynini yaxshilashga erishadi. Qolaversa, Simens mustaqil ravishda o‘zgarmas tok generatorini ishlab chiqib, 1867-yili omma e’tiboriga havola qiladi. Generator shu darajada samarali va muammosiz ishlaydiki, undan uzoq yillar davomida energiya va kon sanoati tarmoqlarida elektr asboblarini kuchaytirish uchun ancha vaqtdan beri foydalanilgan.

Ernst Simens boshchiligidagi S&H firmasi dunyo bo‘yicha muhim hisoblanadigan bir nechta kashfiyotlarni yaratdi. Ularning aksariyati bugungacha ham qo‘llanilmoqda. 1879-yilda dunyodagi birinchi elektr temir yo‘li loyihasi taqdim etildi. 1860-yilning o‘rtalarida Verner dinamo-elektr mashinasining harakat tamoyilini ishlab chiqishga kirishdi. Elektr toki orqali ishlaydigan dinamo-mashinasining yuzaga kelishi boshqa turli mexanizmlar harakatlanishini tartibga solib, o‘rnatilishiga turtki bo‘ldi. Jumladan, ixtironing sharofati bilan elektrotboyka bolg‘asi, shaxtali elektrventilyatorining paydo bo‘lishiga zamin yaraldi. Shuningdek, aynan Verner fon Simens “elektrotexnika” terminini tatbiq etgan olim sanaladi.

1880-yili uning g‘oyalari asosida birinchi bor mexanizmning tortish quvvatini bir qismidan ikkinchisiga uzatib turuvchi uzun o‘q yordamida ishlaydigan lift ishga tushdi. Bir yil o‘tgach, Berlinda birinchi elektr tramvay liniyasi ham barpo etildi. Shuningdek, elektr yordamida ichimlik suvini ozon naychasi orqali tozalash yordamida ozon (kislorodning bir ko‘rinishi)ni  qo‘lga kiritish usulini ishlab chiqdi.

1865-yilda birinchi marta pnevmopochta ham Verner ko‘rsatmasi asosida dunyoga keldi. Pnevmopochta – muayyan nuqtalarda bir-biriga ulangan quvurlar to‘plamidan iborat. Ko‘pincha bunday tizimlar katta binolar yoki bir necha binolar orasidagi aloqada qo‘llaniladi. Masalan, bu hujjatlar muhim ochiq savdo hujjatlari yoki pul bo‘lishi mumkin. Bularning barchasi tez va ishonchli harakatni talab qilganligi bois pnevmopochtaning yaralishiga ehtiyoj tug‘ilgan.

Olim va ixtirochi 1892-yili 6-dekabrda 75 yoshda oilasi davrasida vafot etdi.

       Xayrli ishlar — yuksak hurmatga sazovordir!

Siemens hayoti davomida nemis xalqi va yevropa elektrotexnikasining rivojlantirish borasida juda ko‘p ishlarni amalga oshirdi. U Berlin elektrotexnika ittifoqini rivojlantirish bo‘yicha tashabbus ko‘rsatdi. Shuningdek, Berlindagi patent jamiyatining asoschisi va raisi bo‘lgan. Bundan tashqari, Verner Simens fan va madaniyat sohasida xayr ehson borasida ham saxiy insonlar qatoridan joy olgan. U Berlin Milliy Fizika-texnika laboratoriyasini yaratish uchun 500 ming markani taqdim etdi. Aynan uning sa’y-harakatlari va moliyaviy ko‘magi tufayli Sharlorttenburgda Fizika-texnika instituti ochildi.

1860-yilda olimga fizika va amaliy elektrotexnika sohasida erishgan yutuqlari uchun “Fan doktori” berildi. 1874-yili Prussiya Fanlar Akademiyasi, 1882-yilda esa Sankt-Peterburg Fanlar akademiyasining a’zosiga aylangan.

1881-yili Parijda o‘tkazilgan birinchi xalqaro elektrotexnika ko‘rgazmasida eng katta muvaffaqiyat Edison va Simens eksponatlariga kulib boqdi. U yerda ikkala buyuk arbob uchrashib, do‘stlashib qolishadi. 1888-yili Verner Simens feodal jamiyatda yuzaga kelgan va yevropa tarixining o‘rta asrlarida ushbu jamiyatning davlat asosini tashkil etadigan imtiyozli sinfga aylandi va unga Vernerom fon Simens nomi berildi.

Sevara Abdullayeva tayyorladi.

 

 

Dunyoni lol qoldirgan yoshlar

Bugun oramizda bilimga chanqoq va uddaburon yoshlar juda ko‘p. Ular tomonidan o‘ylab topilgan g‘oyalar ko‘pgina olamshumul kashfiyotlar yaralishiga turtki bo‘lmoqda. Dunyo miqyosida har yili aynan yosh ixtirochilar 17yanvar – Xalqaro bolalar ixtirolari kuni deb e’lon qilingan

      Ko‘pgina ixtirolarning mualliflari yoshlar bo‘lganligi sababli  ham. Bolalarning yaratgan mavzulariga e’tibor qaratsak, biz amaliy jihatdan qanchalik qiziqarli va jiddiy muammolarni hal qiladigan noyob ixtirolarni o‘ylab topganlaridan hayratlanamiz.

      Hiqichoq bosadigan obaki

Odatda, hiqichoq bezovta qilsa, uni to‘xtatish uchun darhol suv ichamiz. Yoki bo‘lmasa, xalq tabobatida sinalgan usullardan biri – ma’lum soniya nafas olmay turishga harakat qilamiz. Ba’zida shuncha qo‘llagan muolajalarimiz naf bermasligi mumkin. Xuddi shunday holat 13 yoshli Kivmanda ham kuzatildi. Tabiiyki, hiqichoq tutish jarayoni ko‘rinishidan bezararga o‘xshasa-da, lekin tinimsiz insonni ta’qib qilishi omma orasida noqulay ahvolga solishi muqarrar.

Kivman bolaligidan shifokorlik kasbiga qiziqqanligi uchun shu yo‘nalish bo‘yicha turli izlanishlar olib borgan. Xuddi shunday hiqichoq dardini yengish maqsadida ham tadqiqot ishlarini o‘tkazdi. Nihoyat, davosini topdi. Qizaloq bunday yoqimsiz holatning oldini olish uchun 3 ta narsani: shakar, olma sirkasi va obaki so‘rg‘ichni birlashtirib ko‘rdi. Natijada hiqichoqga tez barham beradigan “shifobaxsh obaki” iste’molchilarning sinovidan a’lo darajada o‘tdi. Bora-bora qizaloq yaratgan ixtiro mashhurlik suppasiga chiqdi. Kivmanni ushbu so‘rg‘ich orqasidan yaxshigina daromad ko‘rdi.

                 Alsgeymerlar uchun maxsus datchik

Bolaligini Yaponiyada o‘tkazib, hozirda Nyu-Yorkda istiqomat qilayotgan 15 yoshli Kennet Shinozuka  Science in Action Award (“Ilmiy va amaliy” jurnali)  jurnalining navbatdagi «Scientific American» o‘tkazilgan tanlovining g‘olibi deb topildi va 50000 AQSh dollar summaga ega ilmiy mukofotni qo‘lga kiritdi.

“Hozirda eng ko‘p tahdid soladigan xastalik qaysi?” degan savolga saraton, yurak xuruji yoki qandli diabet, deb javob bersangiz, yanglishasiz. Negaki hozir AQShda har 67 soniyada bemorlarga aynan Alsgeymer kasalligi tashxisi qo‘yilmoqda. Bu degani 2050-yilga borib, bunday kasallikka chalingan bemorlar soni 3 baravarga ortishi va ularga g‘amxo‘rlik qilish ijtimoiy muammoga aylanishi mumkin. Ma’lumki, Alsgeymerga chalingan bemor xotirasi sekin-asta yo‘qolib, oxir-oqibat kimligini ham unutishadi. Bunday insonlar muntazam parvarish va enagaga muhtoj bo‘ladi.

Bobomga ham bir necha yil oldin ana shunday tashxis qo‘yildi. Ularga doim xolam qarashga mas’ul edi. Bobom ko‘pincha xolam biroz orom olganlarida yoki biron ish bilan chalg‘iganida, yotoqlaridan chiqib, uzoqqa ketib qolardilar. Natijada ko‘p marotaba o‘ziga shikast yetkazardi. Shu sababli bobomda kuzatilayotgan bunday holatlarni yengillashtirish maqsadida menda datchik yaratish g‘oyasi tug‘ildi.

Datchik ixcham kichik tanga o‘lchamidagi sensordan iborat. Men ushbu tarkibiy qismlarni birlashtirgan holda 2 ta prototip yaratishga muvaffaq bo‘ldim. Birinchisi datchik paypoqning ichidan, ikkinchisi esa bemorning oyoqlari “aloqa” qiladigan har qanday narsaga (paypoq ustidan yoki oyoq kiyim) o‘rnatiladi. Inson o‘rnidan turganida, oyoqlariga bosim tushadi. Shu zahoti darhol datchikning sezgir sensorlari jonlanadi va uni qaraydigan insonning smartfoniga mobil ilova orqali ovozli ogohlantirish jo‘natadi. Ixtiromdan foydalangan xolamning ishlari ancha yengillashdi. Shu qatorda boshqa ana shunday tashxis bilan qiynaladigan insonlarga ham qurilmani qo‘llab ko‘rdik. Datchik xususida yig‘ilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, qurilma bemorning qarovi yaxshilanishiga xizmat qilmoqda.

Ixtiromning birinchi marta kechasi bobomning to‘shakdan turganini xabar bergan kunni hyech qachon esimdan chiqarmayman. O‘sha zahoti texnologiyaning kuchiga tan berdim. Uning kuchi bilan hayot faoliyatimizni yaxshilashga urinishimiz mumkin ekan, – deydi Kennet Shinozuka.
Termometr ko‘rinishidagi so‘rg‘ich

Entoni Xalmon Chikagoning Inglivud hududida o‘sgan bolakay. U bolaligidan sotsiologiya faniga juda qiziqqan. U o‘zining tug‘ilib o‘sgan hududini “qo‘pol va shafqatsiz” hamda “ko‘p zo‘ravonlik va to‘dalar”ga gavjum joy bo‘lgan, deya ta’rif beradi. Shu sababli ko‘p marotaba ana shunday tarbiyasiz yoshlarning dastidan xo‘rlangan. Kelajagi haqida qayg‘urgan Xalmon bo‘lajak farzandlarini bunday sharoitda o‘sib ulg‘ayishini istamaydi. Turmush tarzini yaxshilash maqsadida ilm olishga intildi.

Xullas, Chikagoda joylashgan Kornel universitetiga hujjatlarini topshirishga ahd qiladi. Bu orada o‘z baxtini uchratib, turmush quradi. Keyin esa ajoyib mo‘jizaviy ixtironing asoschisi – qizalog‘i dunyoga keladi. Xalmon farzandining kasal bo‘lishidan ko‘p xavotirga tushadi. Shu bois unda bolaning o‘zini yaxshi his qilmagan paytlarini aniqlashtirib beradigan ixtiro yaratish kerakligi to‘g‘risida fikr tug‘iladi. Natijada Xalmon bolalarning sevimli so‘rg‘ichini termometr sifatda yaratishga erishadi. U ixtirosiga «Thermofier», deya nom berdi. Termometr so‘rg‘ich bolaning harorati va ahvolini doim nazoratga olishi bilan ham ahamiyatli.

Qizig‘i shundaki, mehribon otaning yaratgan ixtirosi “Oq uy”dagilarni ham befarq qoldirmadi. Shaxsan AQSh prezidenti Obama Xalmonni lutfan uchrashishga taklif qildi. Xullas, Xalmon birinchi bosqich talabalik davridanoq nomi tillarga tushgan ixtirochiga aylandi.

Ob-havoni tozalaydigan mashina

   Navbatdagi eng uddaburon o‘smirlar ro‘yxatidan 17 yoshli Param Djaggi o‘rin olgan. Avtoulovni endigina haydashni boshlagan o‘smir uning atmosferaga tarqatayotgan zararli gazlarini ko‘rib, vahimaga tushadi. Shu tariqa mashinadan chiqayotgan atrofni ifloslaydigan CO2 (karbonat angidrit gazini)ni yengib, uning o‘rniga foydali kislorod ishlab chiqaradigan ixtiro o‘ylab topish xususida bosh qotiradi. Nihoyat, Param «Algae Mobile» (Suv o‘tlari-mobili) deb nomlanuvchi qurilmani ishlab chiqishga erishdi. U avtomobil orqasidagi zararli gaz chiqaradigan trubaga qo‘yiladi. Avtoulov harakatga kelganda, fotosintez (o‘simliklarda yorug‘lik ta’sirida anorganik moddalardan organik moddalar hosil bo‘lish jarayoni) jarayoni yuzaga keladi. Shu orqali gaz o‘tkazadigan trubkani ichiga o‘rnatilgan o‘simliklar tarkibidan tayyorlangan alyumin qotishmasi korbonat angidrit gazini kislorodga aylantirib, havoga chiqarib beradi. Bu esa inson salomatligi uchun foydalidir.

Iste’dodli o‘quvchi Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi (Environmental Protection Agency) tomonidan o‘zining ekologik foydali va qiziqarli ixtirosi bilan yuqori mukofatni qo‘lga kiritdi.

            Dunyo okeanlarini qutqaradigan kashfiyot

23 yoshli gollandiyalik ixtirochi va tadbirkor Boyan Slat okeanlarni plastik chiqindilardan tozalaydigan yangi kashfiyotni o‘ylab topdi. Slat ushbu loyihani ishlab chiqish va dizayni ustida ikki yil vaqtini sarflaydi. 14 yoshida bir vaqtning o‘zida 213 ta suvda yuradigan raketalarni ishga tushirib, Ginnes rekordlar kitobida uning nomi muhrlandi.

2011-yili Boyan Gretsiya mamlakatining oqar suv havzalari bag‘rida dam olishga boradi. Shu paytda ayanchli xodisaga duch keldi. Gretsiyaning suvlarida baliqlardan ko‘ra, axlat ko‘pligidan hayratga tushadi. Ushbu voqyeadan qattiq ta’sirlangan qahramonimiz butun vaqtini okeanlarning ifloslanishi bilan bog‘liq muammolarni hal qilishga bag‘ishlaydi. Ikki yil o‘tgach, The Ocean Cleanup kompaniyasiga asos soldi. TEDx Talk minbarida okean oqimlari yordamida suvni tozalash bo‘yicha rejasini taqdim etgandan so‘ng yosh daho ixtirochi 2,2 million dollar yig‘ishga muvaffaq bo‘ldi.

Dastlab Boyan ishlab chiqargan qurilmasi Yaponiya suvlarida sinab ko‘rildi. Keyin esa diqqatini chiqindilar punktining maydoni 700 mingdan 1,5 million kvadrat kilometrgacha yetadigan Tinch okeaniga qaratdi.  Slatning rejasiga ko‘ra, Tinch okeanini plastiklardan tozalashga 5 yil vaqt ketar ekan.

Boyan Slatning aytishicha, u yaratgan noyob qurilma butun dunyo okeanlaridan 20 milliard tonnaga ega plastik chiqindilarni tozalashi mumkin ekan. Stalning jonkuyarligi hamda turli xil innovatsion loyihalarni amalga oshirayotganligi sababli bir qator yuksak sovrinlarga erishmoqda. Qolaversa, suvlarni muhofaza qilish bo‘yicha ko‘rsatayotgan olijanobligi dengiz mutaxassislari tomonidan yuqori baholanmoqda.

                   Sigir go‘ngidan foydali sprey

Bizni bitta noodatiy ixtiro hamma kashfiyotlarga qaraganda ko‘proq hayron qoldirdi. Hammaga ma’lumki, sigirning go‘ngi noxush hid taratadi. Menimcha, hyech kimning xayoliga undan xushbo‘y havo tozalaydigan sprey yaratish mumkinligi kelmagan bo‘lsa kerak. Biroq indoneziyalik maktab o‘quvchilari Dvi Izza va Rintya Aprianti Mikilar bu masala xususida tug‘ilgan teskari fikrga barham berishdi. Ular nafaqat bunday g‘oyani ilgari surishdi, balki ushbu texnologiyani ishlab chiqarib taqdim etishga muvaffaq bo‘lishdi. Ko‘rinib turibdiki, taqdim etilgan namunaning xushbo‘yligi Indoneziyaning “Ilmiy Loyihalar Olimpiyadiyasi”ning barcha  hakam hay’ati a’zolarini ham hayratda qoldirdi.

Shu sabab g‘ayrioddiy ixtiro tanlovning mutlaq g‘olibligini qo‘lga kiritdi. Ustabilarmon qizlarning ta’kidlashicha, sigir go‘ngidan tayyorlangan havo tozalovchi sprey ekologik toza hayvon iste’mol qilgan tabiiy o‘simliklarning hidini taratar ekan. Shu bilan birga, inson salomatligi uchun foydalidir. Hozirgi bozor rastalarida sotiladigan havo tozalovchi mahsulotlar kimyoviy moddalar bilan to‘yingan. Bu, albatta,  inson salomatligi uchun xavf tug‘dirishi mumkin. Yangi ixtiroda hyech qanday kimyoviy modda qo‘shimchasi mavjud emas.

Qizlar fermalardan katta shoxli molning go‘ngini yig‘ishgan. Keyin uni uch kun davomida achitishga qo‘yishdi. Kerakli muddat o‘tgach, sigir go‘ngidan ortiqcha hosil bo‘lgan suvni chiqarib, kokos suti bilan aralashtirishdi. Suyuqlikni filtrlab, yakuni sprey holatiga keltirishga erishildi.

Barchin Shukurova tayyorladi.