Nobel mukofotiga kim asos solgan?

Bilasiz, Nobel mukofoti eng nufuzli xalqaro mukofotlardan biri hisoblanadi. U bundan 112 yil muqaddam shvetsiyalik mashhur kimyogar va muhandis Alfred Bernxard Nobel vasiyatiga binoan, uning mablag‘lari hisobiga ta’sis etilgan. Jamg‘arma 33 million 233 ming 792 shved kronasi miqdoridagi boshlang‘ich sarmoya bilan ochilgan. Dastlabki mukofot miqdori 150 ming kronadan iborat bo‘lgan. 2010-yilga kelganda esa, jamg‘armaning bankdagi mablag‘i 2 milliard 966 ming krona (taxminan 450 million dollar)dan oshib ketdi. Eng muhimi, unga tushgan har yilgi foyda besh qismga bo‘linadi va millatidan qat’i nazar, fizika, kimyo, fiziologiya hamda tibbiyot sohasidagi o‘ta muhim ilmiy tadqiqotlar, olamshumul ixtirolar, eng yaxshi badiiy asarlar mualliflariga, shuningdek, millatlarni birlashtirish, qullikni yo‘qotish, harbiy qo‘shinlar sonini kamaytirish va tinchlikni asrab-avaylash ishlariga ulkan hissa qo‘shgan kishilarga mukofot tariqasida taqsimlab beriladi. Sovrindorlarni taqdirlash marosimi esa 10-dekabrda, ya’ni Alfred Nobel vafot etgan sanada bo‘lib o‘tadi. Mazkur mukofotning iqtisodiyotga taalluqli nominatsiyasi 1969-yili Shvetsiya banki tomonidan joriy etilgan. Shu bois unga ajratiladigan mablag‘ Nobel jamg‘armasi hisobidan to‘lanmaydi.
Alfredning bolaligi
Shu o‘rinda haqli savol tug‘iladi: xo‘sh, Alfred Nobel kim bo‘lgan? U nima uchun o‘z sarmoyasini oila a’zolari yoki qarindosh-urug‘lariga meros qilib qoldirishni emas, balki boshqa maqsadlarga sarflashni afzal ko‘rgan?Alfred Nobel 1833-yil 21-oktabrda Stokgolm shahrida serfarzand oilada tug‘iladi. Nimjonligi sabab bolaligida ko‘p kasal bo‘lgan. Uning otasi Emmanuel me’mor, quruvchi va kashfiyotchi bo‘lsa-da, chor-nochor kun kechirardi. Shu bois omadini sinab ko‘rish uchun Rossiyaga yo‘l oladi. Pirovardida Boku neft sanoatini rivojlantirish ishlarida qatnasha boshlaydi.
Alfred 9 yoshga to‘lganida, onasi Andriyette Alsel, akalari Robert va Lyudvig bilan birga, otasining oldiga ko‘chib boradi. Shu yerda yollanma repetitordan saboq oladi. 17 yoshida Germaniya, Fransiya va Amerika bo‘ylab uch yillik safarga otlanadi. Parijda kimyo fanini yanada puxtaroq o‘rganadi. AQShda esa dunyo ahliga bug‘ mashinasi va zirhli harbiy kema loyihasi muallifi sifatida yaxshi ma’lum shvetsiyalik olim Jon Erikson bilan tanishadi.
U Sankt-Peterburgga qaytganida, otasi ochgan kompaniya ancha gurkirab yashnagan, 1853-1856-yillardagi Qrim urushi paytida harbiy o‘q-dorilar ishlab chiqarishga ixtisoslashtirilgan edi. Qirg‘inbarot tugagach, bu kompaniya mashinalar hamda paroxodlar uchun ehtiyot qismlar tayyorlovchi korxonaga aylantiriladi. Biroq buyurtmalar ozligi tufayli tez orada inqirozga uchraydi. Alfred ota-onasiga qo‘shilib, Stokgolmga qaytadi. Akalari esa korxonani tugatish ishlarini nihoyasiga yetkazish va sarflagan mablag‘larining ma’lum qismini chiqarib olish ilinjida Rossiyada qolishadi. Alfred Shvetsiyada bor vaqti va bilimini mexanik hamda kimyoviy tajribalar o‘tkazishga sarflaydi. Ko‘p o‘tmay, uchta ixtirosi uchun patent oladi. So‘ngra kichikroq laboratoriyada tadqiqot ishlarini davom ettiradi. Negaki o‘sha kezlarda minalar faqat qora porox vositasida portlatilardi. Alfred uning o‘rniga yanada kuchliroq quvvatga ega suyuq nitroglitserinli detonator yaratish ustida tinimsiz izlanadi va 1863-yili bu ishning uddasidan chiqadi. Ammo detonatorni takomillashtirish paytida laboratoriyada falokat yuz beradi. Kuchli portlash tufayli sakkiz kishi, jumladan, Alfredning 21 yoshli ukasi Emil ham halok bo‘ladi. Oradan hech qancha o‘tmay, otasi falaj bo‘lib qolib, umrining oxirigacha – sakkiz yil to‘shakka mixlanib qoladi.
Ilmiy izlanishlar davri
Tabiiyki, avval-boshda ko‘pchilik nitroglitserinli detonatorga shubha bilan qaraydi. Hatto ayrim kishilar uni amaliyotda qo‘llashga qarshi chiqishadi. Shunga qaramay, Alfred 1864-yili Shvetsiya temiryo‘llar davlat boshqarmasi mutasaddilarini o‘z ixtirosidan tunnellar barpo etishda foydalanish har tomonlama naf keltirishiga ishontira oladi. Ayni chog‘da, yangi mahsulotni ko‘plab miqdorda tayyorlashni yo‘lga qo‘yish maqsadida “Nitroglitserin LTD” kompaniyasini tashkil etib, alohida zavod quradi. Kompaniya faoliyatining dastlabki yillarida u boshqaruvchi direktor, texnolog, reklamalar bo‘limi rahbari, idora boshlig‘i va g‘aznachi lavozimlarida ishlaydi. Vaqti-vaqti bilan ko‘chma ko‘rgazmalar uyushtirib, o‘z mahsulotlarini ommaga namoyish qiladi. Qarabsizki, kompaniya mijozlari safiga Amerika janubidagi Markaziy Tinch okean temiryo‘llari boshqarmasi ham qo‘shilib, nitroglitserinli detonatorlardan Serra-Nevada tog‘lari bo‘ylab temir yo‘llar qurishda foydalana boshlaydi. Alfred keyinchalik ixtirosiga boshqa mamlakatlarda ham patent oladi.
Tan olish kerak, portlatish ishlarida nitroglitserinli detonatorni qo‘llash samarali bo‘lsa-da, ba’zan baxtsiz hodisalarni ham keltirib chiqarardi. Masalan, Gamburgdagi zavodni ko‘z ochib-yumguncha yer bilan yakson qilgandi. Shuning uchun ham Nobel uning xavflilik darajasini imkon qadar kamaytirish ustida bosh qotirdi. Axiyri, suyuq nitroglitserinni kimyoviy jihatdan mo‘rt va g‘ovak jismlar bilan aralashtirish maqsadga muvofiq, degan xulosaga keldi. Uning ushbu yo‘nalishdagi birinchi amaliy ishi suyuqlikni yaxshi shimadigan kizelgur (diatomit)dan foydalanish bo‘ldi. 1867-yili patentlashtirilgan yangi mahsulot “dinamit“ yoki “Nobelning xavfsiz portlatgich kukuni” deb nomlandi. U Alp tog‘laridan o‘tgan Sen-Gotard poyezd yo‘llarini qurishda, Ist-Rever yaqinidagi Xell-Geytda suvosti cho‘qqilarini yo‘qotishda, Gretsiyadagi Korinf kanalini qazishda, Dunay daryosi o‘zanini tozalashda, Boku neft konlarini burg‘ulashda juda qo‘l keldi. Biroq vaqt o‘tgani sayin Alfred tinchini yo‘qota boshladi. Sababi raqiblari uning turli mamlakatlarda ro‘yxatga olingan kashfiyotlariga oid texnologik ishlanmalarini o‘g‘rilab, shaxsiy ehtiyojlari yo‘lida foydalanishga ruju qo‘yishgandi. Buyuk kimyogar ko‘p vaqtini o‘zining patentga egalik huquqini poymol qilganlar bilan sudlarda tortishish bilan o‘tkazardi.
Tinimsiz mehnat
XIX asrning 70-80-yillarida Nobel xususiy korxonalari tizimini, asosan, Yevropa davlatlaridagi raqobatchilari bilan kartellar tuzish, mahsulot narxini pasaytirish, bozor talabini qondirish niyatida yanada kengaytirdi. Shu tariqa milliy korporatsiyalarda tayyorlangan dinamit va boshqa yangi portlatgichlar dunyo miqyosida sotilishiga asos soldi. Bu mahsulotlar 1870-1871 yillardagi fransuz-pruss urushi davridan e’tiboran harbiy sohada ham ishlatila boshlandi. Ammo Nobelning ularni harbiy maqsadlarda tadqiq qilish borasidagi keyingi faoliyati korxona uchun zarar keltirdi. U asosiy foydani o‘z ixtirolari tunnellar, kanallar, avtomobil va temir yo‘llar qurilishida qo‘llanishi evaziga olardi. Shuning uchun ham sira tinim bilmasdi. Yangi kompaniyalar tashkil etish, sofdil hamkorlar topish, mohir ustalar va malakali kadrlarni ishga olish masalalari bilan shaxsan shug‘ullanardi. Har bir korxonaning o‘ziga xos xususiyatlari va imkoniyatlarini chuqur o‘rganar, yangi loyihalarni rejalashtirish va amaliyotga tatbiq etishga sidqidildan yondashardi. Ilmiy ishlari ko‘pligiga qaramay, o‘z nomi bilan ataluvchi kompaniyalar hujjatlarini sinchiklab ko‘zdan kechirar, ulardan nusxa olar, buxgalteriya hisobotlarini erinmay tekshirardi. U 50 yoshida Gamburgdan Parijga kelgach, ilmiy izlanishlarini davom ettirdi. Bu ishga 18 yillik hamkori – fransuz kimyogari Jorj D.Ferenbaxni ham jalb qildi. Xuddi shu davrda yana og‘ir musibatlarni boshidan kechirdi. Bir yilga borar-bormas ham onasidan, ham kichik akasi Lyudvigdan judo bo‘ldi. Ustiga-ustak, yangi ixtirosi – tutunsiz poroxga taalluqli patentini Italiyaga sotgani uchun Fransiya hukumati ta’qibiga uchradi. Oqibatda laboratoriyasi yopib qo‘yildi, korxonasida ballast ishlab chiqarish taqiqlandi. Bunday tazyiqlardan charchagan Nobel Fransiyani tark etdi. Italiyaga borib, San-Romeoda qo‘nim topdi. O‘rta Yer dengizi qirg‘og‘ida joylashgan villasida kichikkina kimyo laboratoriyasi qurdi. Unda sintetik kauchuk va sun’iy ipak olish yuzasidan tadqiqotlar olib bordi. U bu joyning, ayniqsa, iqlimini juda yoqtirar, lekin bobo yurtidan hargiz ko‘ngil uzolmasdi. Shu bois Vermlanddagi bir zavodni sotib oldi-da, uning atrofida yangi laboratoriya va boshpana tiklab, yashay boshladi.
Hayotning achchiq zarbalari


1896-yil yozida olimning boshiga yana ketma-ket kulfat yog‘ildi. Avvaliga katta akasi Robert dunyodan o‘tdi, keyin o‘zi yurak xastaligiga mubtalo bo‘ldi. Shifokorlar maslahatiga quloq tutib, dam olish uchun tag‘in San-Romeoga qaytdi. O‘sha yili 10-dekabrda esa miyasiga qon quyilishi tufayli hayot bilan vidolashdi. Bu paytda u yaratgan nitroglitserinli detonator, jangovar snaryadlar va tutunsiz porox singari portlatgich moddalarni ishlab chiqaruvchi korxonalar soni 93 ta bo‘lib, buyurtmachilarga har yili 66500 tonna mahsulot yetkazib berish quvvatiga ega edi. Ko‘plab kompaniyalar sarmoyalarining 20-30 foizi unga tegishli edi.Kelishgan, o‘rta bo‘yli, qora sochli, timsariq ko‘zli va soqol qo‘yib yuradigan Alfred yevropalik kosmopolitlarga o‘xshab ketardi. Fransuz, nemis, rus va ingliz tillarini ham yaxshi bilar, ularni qadrlardi. O‘z g‘oyalarini sanoat va tijorat maqsadlarida ishga solardi. Garchi keyinchalik urushda keng ko‘lamda qo‘llanilgan dinamitni yaratgan bo‘lsa-da, odamkushlikka tish-tirnog‘i bilan qarshi edi. Shundanmi, “Barcha jangovar to‘plarni borsa-kelmasga jo‘natish yoki odamzod o‘tmish xatolaridan to‘g‘ri xulosa chiqarib olishi uchun ko‘rgazmaga qo‘yish kerak… Urush dahshatlarning dahshati va eng mudhish jinoyatdir. Menga qolsa, bunday falokatning oldini oladigan mo‘’jizaviy mashina yaratardim”, degan gaplarni ko‘p takrorlardi. Matematiklar nima uchun Nobel mukofoti olmaydi?
Albatta, shu o‘rinda A.Nobel nima uchun matematikani o‘z nomidagi mukofotga loyiq fanlar sirasiga kiritmagani ko‘pchilikni qiziqtirishi tabiiy. Afsuski, bu haqda aniq ma’lumot yo‘q, faqat har xil taxminlar mavjud. Ba’zi gap-so‘zlarga qaraganda, u Anna Dezri ism-sharifli sevgilisi matematik Frans Lemarga turmushga chiqqani uchun bu fanni vasiyatnomasida tilga olmagan. Boshqa bir farazga ko‘ra, u shved matematiklarining rahnomasi hisoblanmish Mittag-Lifflerni xushlamagani va yoqtirgan qizi Sofiya Kovalyovskaya o‘sha olimni undan afzal ko‘rgani sababli matematikadan yuz o‘girgan. Qandayligidan qat’i nazar, Alfred Nobel buyuk kashfiyotlari ila o‘z nomini tiriklar xotirasiga mangu muhrlab ketdi. Vasiyatiga asosan, ta’sis etilgan eng nufuzli mukofot o‘zining familiyasi bilan ataldi. Bundan tashqari, kimyoviy elementlardan biriga va Stokgolmdagi fizika-kimyo institutiga ham uning nomi berildi.
Alfredning Boku neft konlarini ochishda faol qatnashgan akalari Robert va Lyudvig ham katta shon-shuhrat qozonib, turli mamlakatlarda yirik kompaniyalari mavjud boy-badavlat kishilarga aylanishdi. Shu bois “Rus Rokfellerlari” degan nom olishdi. Keyinchalik Farg‘onada ham neft ishlab chiqaradigan shirkat tashkil etishdi. Ularning jiyani Emmanuel esa Turkiston o‘lkasida neft sanoatini rivojlantirishga katta hissa qo‘shdi. Qisqasi, nobellar sulolasi vakillari hayotda hamda jamiyatda o‘z o‘rniga va yuksak mavqega ega ajoyib insonlar edi.
Ziyo.uz

Илмий мақолада академик услубни қўллаш масаласи

Ҳилола Салоева Равшан қизи,
“Илм-фан ва инновацион ривожланиш” журнали бош муҳаррири

Ёш олимлар, тадқиқотчи-докторантлар биринчи маротаба илмий мақола ёзишга киришганда, бир қатор қийинчиликларга дуч келишади. Авваламбор, жанр масаласи тушунарсиздек туюлади – илмий мақолани, унинг таркибий қисмларини тўғри расмийлаштиришда қийналишади. Ҳар бир журнал таҳририяти муаллифлардан илмий мақолага ўзлари томонидан ишлаб чиқилган талаблар бўйича мақола тақдим этишни сўрайди. Бироқ айрим ҳолларда мақола ушбу талабларга мослаб тайёрланган бўлса-да, қабул қилинмаслиги мумкин. Энди уни бошқа таҳририятга йўналтиришга тўғри келади. Ҳар бир таҳририятнинг ўзига яраша талаблари бор. Бу жараён чексиз давом этиши мумкин. Бироқ бунинг олдини олса бўлади. Биринчидан, ҳар қандай илмий мақоланинг илмий жамоатчилик томонидан умумқабул қилинган нормалари бор. Бу IMRAD стандарти. Бу нормалар асосида ишлаб чиқилган талаблар тўғрисида журналимизнинг олдинги сонларида батафсил маълумот берганмиз. Ушбу формат бўйича тайёрланган мақола мукаммал ва тўғри расмийлаштирилган ҳисобланади. Бироқ илмий тадқиқотни илмий мақола қолипига солиш билан иш тугалланган ҳисобланмайди. Яна бир бошқа масала ёш тадқиқотчи олдида туради. Бу – услуб масаласи.
Маълумки, илмий мақолалар илмий услуб қоидаларига таяниб ёзилади. Шунингдек, фанда академик услуб тушунчаси ҳам мавжуд. Бу икки услубнинг ўзаро фарқли жиҳатлари нимада, деган савол туғилади. Ушбу саволга жавоб бериш учун биз илмий мақола жанри ва унинг турларини яхши фарқлай олишимиз зарур.
Илмий мақола турлари
Эмпирик мақолада оригинал тадқиқот натижалари келтирилади. Бунда мақола матни ўтказилган тадқиқот босқичларига монанд бўлиши керак.
Назарий мақола. Бунда мавжуд адабиётлар негизида янги назарий тушунчалар, қоидалар, таклифлар ва тавсиялар ишлаб чиқилади.
Бу каби мақолалар:
– назариянинг ривожланиш таҳлили ва назарий конструкт (илмий таҳлил ва умумлашма)ларнинг тафсилотларига;
– янги назарияни тақдим этишга;
– мавжуд назариянинг таҳлилига (масалан, унинг камчиликларини кўриб чиқишга);
– бир қанча назарияларни солиштириш, бирининг иккинчиси олдидаги афзаллик жиҳатларини очиб беришга бағишланиши мумкин.
Бу каби мақолаларнинг тузилиши мазмунидан келиб чиқади.
Эмпирик маълумотлар назарий муаммо ечими учун зарур бўлган тақдирдагина мақолага киритилади.
Методологик мақолада:
– янги методологик ёндашув;
– мавжуд метод модификацияси;
– илмдаги миқдорий ва таҳлилий йўналишлар муҳокама қилинади.
Методологик мақола батафсил ёзилиши керак, зеро, унда келтирилган методология ўқувчи томонидан баҳоланади, бошқа методологиялар билан солиштирилиб, афзаллик жиҳатлари аниқланади.
Адабий таҳлил – илгари чоп этилган тадқиқот натижаларини тақдим этиш.
Бу каби мақолалар қуйидагиларни ўз ичига қамраб олиши керак:
– муаммонинг қўйилиши (унинг тавсифи ва таърифи);
– илгариги тадқиқотлар мазмуни;
– асосий хулосалар, адабиётлардаги мавжуд қарама-қаршиликлар;
– ушбу муаммони бартараф этиш бўйича таклифлар.
Мавзуга оид тадқиқот – жамиятдаги маълум бир ҳолат, жараён бўйича ҳисобот, олиб борилган тадқиқот.
Бу турдаги мақола қуйидаги жиҳатларни қамраб олиши мумкин:
– аниқланган муаммонинг тавсифи;
– аниқланган муаммони ҳал этиш усулларини таҳлил қилиш;
– маълум бир соҳада тадқиқотларни олиб бориш заруриятини исботлаш;
– мавжуд назарий қийинчиликларни таҳлил қилиш.

Юқорида келтириб ўтилган илмий мақола турларида академик услуб қўлланилади. Илмий-таҳлилий, илмий-оммабоп мақолаларни ёзишда эса илмий услуб қоидалари ишлатилади. Буни эслаб қолиш ва фарқлаш муҳим! Илмий-таҳлилий ва илмий-оммабоп мақолалар илмий журналларга тақдим этилмайди ва илмий тадқиқотларни қоғозга туширишда бу жанр туридан фойдаланилмайди! Бу хатога аксарият муаллифлар йўл қўйишади. Илмий журналларга илмий-оммабоп мақолалар тақдим этишади ва бу каби мақолаларнинг рад этилиши сабабини тушунмай, эътироз билдиришади.
Эндиликда академик услуб масаласига тўхталиб ўтсак.
Академик услуб масаласи, илмий мақолада қўлланиладиган тил нормалари
Ахборотни академик услубда баён қилишдан кўзланадиган мақсад – илмий тадқиқот натижалари, илм-фанга оид маълумотлар ҳақида хабардор қилиш, уларни шарҳлаш, тушунтиришдан иборат бўлиб, нутқ шахссиз шаклда ифодаланади.
Академик услубда баён қилиш услубий жиҳатдан қуйидаги типик хусусиятлар билан ажралиб туради: семантик (маъновий) жиҳатдан олганда, аниқлик, сўзлаб бериш вақтида образлиликдан қочиш, яъни предмет ва объектга шарҳ берганда, уларни жонли, таъсирчан қилиб тасвирлашдан сақланиш, ҳис-туйғуларга ортиқча берилмаслик, предмет ҳақида тегишли маълумотларни баён қилиш вақтида объективлик (холислик, беғаразлик)ка асосланиш, талабчанлик ва бошқалар.
Академик услубда баён қилишнинг қуйидаги хусусиятлари (сифат белгилари) ажратиб кўрсатилади:
1) фикрларнинг мантиқий изчиллик асосида баён қилиниши;
2) предметга оид мулоҳазаларни баён қилиш вақтида матннинг айрим қисмлари ўртасидаги алоқадорликни таъминловчи тизимлиликка риоя этилиши;
3) фикрларни баён қилишда аниқликка интилиш, асосий атамаларни бир хил маънода қўллаш, мулоҳазаларнинг маънодорлигини таъминлаш ва айни вақтнинг ўзида баённинг қисқа (лўнда) бўлишига эришиш.
Фикрларни академик услубда баён қилишнинг асосий хусусиятлари жумласида фикрларнинг аниқлиги (тўғрилиги), мантиқий жиҳатдан тўғрилиги, объективлигини алоҳида ажратиб кўрсатиш мумкин. Таъкидламоқчимизки, айнан юқорида санаб ўтилган асосий хусусиятлар барча нутқ воситаларини бир тизимга бирлаштириб, функционал жиҳатдан фикрларни академик услубда баён қилишга имкон беради. Фикрларни академик услубда баён қилиш вақтида махсус илмий ва терминологик лексика (тилнинг сўз бойлиги, луғат таркиби) қўлланилади. Сўнгги вақтда бу соҳада халқаро миқёсда эътироф этилган илмий тушунчалар кўпроқ ишлатиляпти.
Мухтасар қилиб айтганда, фикрларни академик услубда баён қилиш жараёнининг негизида ётадиган устувор ғоя шундан иборатки, жараён давомида предмет ёки объектни ўрганиш ва уни изоҳлаш учун махсус илмий терминологиядан тўғри фойдаланиш керак, ёзма нутқ қатъий равишда мантиқий изчиллик асосида ифодаланиши лозим.
Илмий тушунчаларнинг мазмун-моҳиятини тўғри таърифлаш ва тавсифлаш, худди шунингдек, илмий ишланмаларнинг илмий аппаратини тўғри ва изчил очиб бериш каби лаёқатни тўлиқ намоён эта билиш пировард натижада ёзилган илмий иш (монография, диссертация, доклад, маъруза ёки мақола)нинг мазмун-моҳиятини тўғри англаб етишга катта таъсир қилади. Шу боисдан ҳам бўлажак илм-фан намояндалари, олимлар илмий саводхонликнинг юқорида айтиб ўтилган омилларига жиддий эътибор қаратишлари лозим.

“Илм-фан ва инновацион ривожланиш – Наука и инновационное развитие – Science and Innovative Development” илмий журнали, № 1, 2021 йил, (февраль).

Vaksinaning 3 dozasini olgan otaxon: “Yaratilgan imkoniyatdan foydalanishimiz kerak!

Hozirgi kunning dolzarb mavzusi, albatta, vaksina masalasi. Ma’lumki, koronavirus keksa yoshdagi insonlarda juda og‘ir kechdi. Negaki yoshi katta insonlarda boshqa bir yondash kasalliklar kuzatilishi tabiiy. Qon bosimining ko‘tarilishi, qandli diabet va hokazo. Aynan koronavirus mana shu yondosh kasalliklar avj olishi hamda uning asorati sababli qiyin kechdi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Oqibatda qanchadan-qancha ayanchli voqea-hodisalar ro‘y bergani ko‘pchilikka ma’lum.
Yurtimizda koronavirusga qarshi Xitoy -O‘zbekiston hamkorligida yaratilgan ZF-UZ-VAC2001 vaksinasining 3-klinik sinov bosqichi davom etmoqda. Ko‘pchiligimizga emlash jarayonining har bir bosqichini qay tarzda boshidan o‘tkazgan ko‘ngilli fuqarolarning holatlari juda qiziq. Bugun aynan emlash tartibi bo‘yicha vaksinani 3-bosqichidan muvaffaqiyatli o‘tgan “Olimpiya” mahallasi “Nuroniylar” tashkilotining raisi 75 yoshli Zaynitdinov Burxoniddin otaning fikrlarini bilish uchun u kishi bilan uchrashdik.
– O‘tgan yili butun dunyo ahli koronavirusning “kuchli” hujumidan anchagina jabr chekdi, deya so‘z boshladi B. Zaynitddinov. – Hanuzgacha uning dastidan qiynalib kelmoqdamiz. Yaqinlaringni ko‘rishga, ko‘chaga bir hatlab chiqishga ham qo‘rqib qolasan ekan. Ayniqsa, atrofingdagi yaqinlaringni oilasida kasallik oqibatida yuz berayotgan ko‘ngilsiz voqealar seni yanada sergak tortiradi. Buni eslash naqadar dahshatli. O‘tgan yili ayni kuchli karantin o‘rnatilgan mahal rafiqam Matlubaxon ham korornavirusga chalindi. Darhol farzandlarim virusni menga yuqishining oldini olish uchun meni boshqa xonaga joylashtirishdi. Rafiqamning holati yaxshi bo‘lavermagach, uni “O‘zekspomarkaz”dagi maxsus jihozlangan davolash maskaniga joylashtirishdi. Ahvolidan juda tashvishlandik. Xonadonimizda hotirjamlik yo‘qoldi. O‘sha paytdagi holatimizni, hatto, tushuntirib berolmayman. Rafiqamni uzoq vaqt holsizlik, nafas siqishi kabi holatlar qiynadi. Uning reabilitatsiya jarayoniga taxminan 2 oycha vaqt ketdi. Men uchun bu oylar go‘yo yildek tuyuldi.
Nihoyat, yurtimizga kasallikka qarshi kurashishda vaksina keltirilganligini eshitdim. Bu xabar meni juda quvontirdi. Ko‘ngilli fuqarolar safiga qo‘shilish istagini bildirdim. Xuddi shunday vaksinani birinchilar qatorida shifokor o‘g‘lim hamda hamshira bo‘lib ishlaydigan qizim ham olishdi.
Shunday qilib, vaksinani ilk bor olganimdan so‘ng 1 oy o‘tgach, 2- dozasi bilan emlandim. Nihoyat 60 kundan so‘ng uchinchi dozasini ham olishga muvafaq bo‘ldim. Ishonasizmi, mana shu 3-bosqichdan keyin ham o‘zimda hech qanday nojo‘ya ta’sir sezganim yo‘q. Harorat ko‘tarilishi, bosh og‘rig‘i yoki et uvishishi kabi nohush hislarni ham tuymadim. Barchasi a’lo darajada o‘tdi. Vaksinani har gal olishga kelganimda tanish chehralarni uchratardim. Ular bilan emlangandan so‘ng bir-birimizda kechayotgan o‘zaro jarayonlarni so‘rashga oshiqardik. Quvonarlisi, hammasida faqat ijobiy natijalar qayd etildi.
Afsuski, vaksina haqida turli xil noo‘rin, ko‘r-ko‘rona mish-mishlar tarqalmoqda. Yuz marta eshgitgandan ko‘ra, bir marta o‘sha jarayonni boshdan kuzatishganida edi, fikrlari mutlaqo o‘zgarishiga ishonchim komil bo‘lardi. Vatanimiz aynan keksalarning sog‘lig‘idan tashvishlanganidan emlash ishlarini qariyalardan boshlashdi. Zero, har bir inson o‘z sog‘lig‘i uchun o‘zi mas’uldir. Hozirda koronavirusdan yagona ishonchli himoya vositasi aynan vaksinadir. Men endi, nafasni siqadigan himoya niqobdan ham ozod bo‘ldim! Ko‘nglim tubidagi qo‘rquvlarning barchasiga vaksina chek qo‘ydi, deya baralla ayta olaman.

                                                                                                                               Sevara ABDULLAYEVA

Changni bosadigan injektor

  Buyuk bobokalonimiz Abu Ali ibn Sino «Agar chang bo‘lmaganda edi, inson ming yil yashagan bo‘lardi”, deb bejizga aytmagan. Negaki aynan chang inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan eng birinchi omillardan biridir. Biroq shunga qaramay ayrim kasb egalari chang makonlarida ishlashga majbur bo‘lishadi. Bu, ayniqsa, geologiya sohasida mehnat qiladigan ishchilar faoliyatida kuzatiladi.
Ma’lumki, ruda konlarida foydali qazilmalar portlatish yo‘li bilan qazib olinadi. Portlash natijasida katta miqdorda chang ko‘tariladi. Bu changlardan nafas olganda, zararli moddalar inson o‘pkasida o‘tira boshlaydi. Vaqt o‘tishi bilan changlar o‘pkada yig‘iladi. Natijada kasb kasalligi – “Silikoz” (o‘pkada chang yig‘ilib tosh hosil bo‘lishi) kelib chiqadi.
Biz aynan mazkur kasallik kelib chiqishining oldini olish va inson salomatligiga changning salbiy ta’sirini kamaytirish maqsadida portlatish oqibatida yuzaga keladigan chang va gazlarni lahmning o‘zida so‘ndirish yo‘lini o‘ylab topdik. Zararli chang miqdorini saqlash, kavjoyni ishga sifatli tayyorlash va ishchilar sog‘lig‘ini zararli omillardan himoyalash, ishchilarga xavfsiz mehnat sharoitini yaratish uchun siqilgan havo bosimi yordamida suvni zarralarga aylantirib, uni purkaydigan sun’iy tuman hosil qiluvchi injektor konstruksiyasini ishlab chiqdik.
Ushbu injektor suvni zarralarga aylantirib, purkaydi, sun’iy tuman hosil qilganda, ajralib chiqqan chang zarralari va suv bilan birikuvchi gazlarga shimiladi va og‘irligini oshiradi. Havoda og‘irlashgan chang zarralari va gazlar lahm devorlari hamda yerga cho‘kadi, natijada havo tozalanadi.

Texnik tavsif
Suv bosimi [kg/sm2] – 3-6
Suv sarfi [l /min] – 8-10
Siqilgan havo bosimi [kg/sm2] – 4-7
Siqilgan havo sarfi [m3 / min] – 2.5
Purkash kengligi [m] – 1-3
Purkash uzoqligi [m] – 10-15

Ishlab chiqilgan injektor konstruksiyasi 04.03.2021 yilda Qizil-olma konining 985 gorizont, 1g ruda tanasi, 10-ortda tajriba sifatida sinovdan o‘tkazildi.

Dastlabki namunalar olingach, injektor konstruksiyasi 10 daqiqa vaqt mobaynida ishlatildi. Tuman tarqashi 5 daqiqa kutilgandan so‘ng qayta namunalar olindi.
Injektor konstruksiyasi yana 10 daqiqa vaqt mobaynida ishlatildi va 5 daqiqadan so‘ng qayta namunalar olindi:


Albatta, tajriba mahalliy ventilyator o‘chiq holatda amalga oshirildi.

Muhimi, sun’iy tarzda oshirilgan namlik kon ishchilari sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi sababli injektor o‘chirilgandan so‘ng 10-15 daqiqa vaqt o‘tgach, ishchilarga kavjoyga kirishga ruxsat etiladi. 10-15 daqiqa vaqt mobaynida dastlabki harorat va namlik tiklanadi.
O‘tkazilgan tajriba natijalaridan ko‘rinib turibdiki, injektor yuzaga kelayotgan tuman gazlar miqdorini 20 daqiqada ruxsat etilgan chegaraviy miqdorgacha pasaytira oldi. Havo tarkibida qolgan gazlar mahalliy ventilyator orqali shamollatish yo‘li bilan tozalanadi.
Injektor yuzaga kelayotgan tuman, portlash natijasida ko‘tarilgan ko‘p miqdordagi changlarni yuqori darajada so‘ndirdi. Tozalash va tayyorlash ishlari olib borilayotgan ish joylarida kremniy miqdori (chang) 2 mg/m3 dan oshmasligi kerak. Portlash natijasida chang miqdori 60.2 mg/m3 ni tashkil etgan bo‘lsa, injektor 10 daqiqa ishlashi natijasida chang miqdori 11.6 mg/m3 (81 %)gacha kamaydi. Injektor yana 10 daqiqa vaqt mobaynida ishlatilganda, chang miqdori 1.7 mg/m3 (97 %) gacha kamayishi kuzatildi. Injektor 20 daqiqa ishlashi natijasida 97 % changni so‘ndirishga erishdi.
Injektordan foydalanilmaganda, lahmni shamollatish bilan kon havosi tarkibiga chegaraviy yo‘l qo‘yiladigan zararli chang miqdori (2 mg/m3)dan 30.1 barobar ko‘p bo‘lgan chang miqdori tarqaladi. Kon havosi tarkibiga tarqalib uchib yurgan changlar vaqt o‘tishi bilan kon ishchilari o‘pkasida to‘planib, silikoz kasalligi kelib chiqishiga olib keladi.
Sog‘lom va xavfsiz bo‘lmagan mehnat sharoiti oqibatida nafaqa yoshiga yetmagan ishchilarning mehnat layoqatini yo‘qotishi, kasb kasalligiga chalinishi achinarli holat.
O‘zbekiston Respublikasida xavfsiz va qulay mehnat sharoitida ishlash yuzasidan fuqarolarning huquqlari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 37-moddasi bilan mustahkamlab qo‘yilgan. Ushbu konstitutsiyaviy kafolatning amalda ro‘yobga chiqarilishiga qaratilgan aniq chora-tadbirlar O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksida, “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi qonun (1993 yil 6 may)da va boshqa bir qator qonunlar hamda qonunosti normativ hujjatlarida belgilangan. O‘zbekistonda Mehnat muhofazasi uchun katta moliyaviy mablag‘lar ajratiladi. Sog‘lom va xavfsiz mehnat sharoitida mehnat qilish huquqi O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining eng asosiy mehnat huquqlaridan biri hisoblanadi.
Mulkchilik shakli va xo‘jalik yuritish usulidan qat’i nazar, barcha korxona, muassasa, tashkilotlar o‘z xodimlari uchun sog‘lom va xavfsiz mehnat sharoitini yaratishi, texnika xavfsizlik choralarini ko‘rishi, mehnatni muhofaza qilish xizmatlarini tashkil etishi va boshqa tashkiliy texnik tadbirlarni amalga oshirishi shart.
                                                                                                                            Ulug‘bek Mahmudjonov,
                                                                                                                           Harbiylashtirilgan kon-qutqaruv
                                                                                                                           otryad komandir yordamchisi

Dollar kursi nega oshadi?

Bu savol ko‘pchilikni qiziqtirishi tabiiy. Buning bir necha sabab va omillari mavjud. Avvalo, ta’kidlash kerakki, dollar erkin konvertatsiya qilinadigan, ya’ni ayirboshlanadigan valyuta bo‘lib, uning dinamikasi jahon banklararo bozorida boshqa valyutalarga nisbatan talab va taklifdan kelib chiqib belgilanadi.
AQSh dollari kursining shakllanishi ko‘p omilli jarayon bo‘lib, bu omillardan asosiylarini ko‘rib chiqamiz.
   1. Mamlakat savdo balansidagi o‘zgarishlar. Ya’ni mamlakatda savdo balansi buziladi, uning saldosi (kirim va chiqim o‘rtasidagi farq, qoldiq) salbiy ko‘rsatkichga ega bo‘ladi – import eksportdan ortadi. Bunda mamlakatga chet davlatlardan kirib kelayotgan tovar va mahsulotlar hajmi mamlakatda ishlab chiqarilgan, eksport qilinayotgan tovar va mahsulotlar hajmidan ko‘proq bo‘ladi. Agar davlat eksportdan ko‘ra ko‘proq import qilsa, bu milliy valyutaning devalvatsiyasi – qadrsizlanishini keltirib chiqaradi, chet el valyutasi kursi esa oshib boraveradi (bizning misolda AQSh dollarining kursi). Sababi, chet davlatlardan keltirilayotgan tovar va mahsulotlar uchun tashqi savdo kontraktlari bo‘yicha asosan AQSh dollarida hisob-kitob qilinadi va bu uning taqchilligiga (defitsitiga) olib keladi.
O‘zbekistonning tashqi savdo aloqalarida ham asosan AQSh dollaridan foydalaniladi. Asosiy import tovarlar xalq iste’moli mahsulotlari, ishlab chiqarish asbob-uskunalari va dori-darmon hisoblanadi. Shuningdek, xorijiy sarmoyadorlar (investorlar) daromadlarini qaytarish ham ushbu valyutada amalga oshiriladi. Aynan shuning uchun hozirgi paytda O‘zbekiston hukumati tomonidan yuritilayotgan siyosat import hajmini qisqartirish, tadbirkorlikni rivojlantirish, ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yib, e’tiborni mahalliy xomashyo manbalariga yo‘naltirishga qaratilgan.
Demak, savdo balansi xorijiy valyuta (dollar) kursining o‘zgarishiga ta’sir etuvchi eng asosiy omillardan biri hisoblanadi. Mamlakatning savdo balansi saldosi nolga teng bo‘lgan taqdirda, ya’ni import hajmi eksportga deyarli teng bo‘lganda, milliy valyuta kursi nisbatan barqarorlashadi.
   2. Mamlakatning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari. Makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar deganda ko‘pincha ishlab chiqarish, iste’mol, jamg‘arma, eksport va import hajmi, ishsizlik va inflyatsiya darajasi kabi ko‘rsatkichlarning o‘sish yoki pasayish sur’atlari nazarda tutiladi.
Asosiy makroiqtisodiy o‘lchov ko‘rsatkichlariga:
1. Yalpi ichki mahsulot (YaIM);
2. Yalpi milliy mahsulot (YaMM);
3. Sof milliy mahsulot (SMM);
4. Ishsizlik va inflyatsiya darajasi;
5. Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar;
6. Davlat byudjeti profitsiti yoki taqchilligi kabi ko‘rstatkichlarni kiritish mumkin.
Bu mezonlar mamlakatning iqtisodiy rivojlanganlik darajasini ko‘rsatadi va milliy valyuta kursiga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Masalan, inflyatsiya va ishsizlikning yuqori darajasi milliy valyuta kursiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, uning devalvatsiyasi – qadrsizlanishiga sabab bo‘ladi va, aksincha, ishlab chiqarish hajmining o‘sishi esa milliy valyutaning mustahkamlanishiga olib keladi. Inflyatsiya tufayli barcha tovarlarning narxi ko‘tariladi, milliy valyutaning xarid quvvati pasayadi. Dollarning ham tovar sifatidagi narxi o‘z-o‘zidan oshadi.
   3. Dollarga bo‘lgan talabning ortishi. Aholi o‘z mamlakati valyutasini qanchalik qadrlasa, xorijiy valyutaning narxi shunchalik pasayadi va aksincha. Chunki aholi tomonidan mablag‘lar aynan dollarda jamg‘arib borilishi odat tusiga aylangan, bundan tashqari, aksariyat yirik hisob-kitoblar, masalan, ko‘chmas mulk oldti-sotdisi ham dollarda amalga oshiriladi. Oqibatda narxlar dollar kursiga bog‘lanib qoladi, unga talab taklifdan ko‘ra yuqori bo‘ladi. Hattoki Markaziy bank tomonidan bir qator tartibga solish chora-tadbirlari (xorij valyutasining sotilishini cheklash, valyuta operatsiyalarini amalga oshirganlik uchun qo‘shimcha komission yig‘im olish, valyuta depozitlarini taqiqlash) amalga oshirilgan taqdirda ham dollar kursining pasayishi kuzatilmaydi. Chunki bu holda “qora” bozorda ish qizg‘in kecha boshlaydi – xorij valyutasi yanada qimmatroq sotiladi.
Valyuta siyosatini liberallashtirish bo‘yicha so‘nggi yillarda ko‘rilgan chora-tadbirlar natijasida bir qator ijobiy o‘zgarishlar yuz berdi. Jumladan, valyuta resurslaridan foydalanishda bozor instrumentlarining rolini oshirishga, valyuta bozorida barcha xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar uchun teng raqobat sharoitlarini yaratishga ahamiyat qaratildi, shuningdek, yashirin bozorda faoliyat yuritayotgan shaxslarga nisbatan keskin choralar ko‘rildi.
Natijada ichki valyuta bozorida ishtirokchilar soni o‘sgani, xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar va jismoniy shaxslar tomonidan xorijiy valyutani sotish operatsiyalari hajmi oshgani, yashirin valyuta bozoridan rasmiy valyuta bozoriga o‘tish kuzatildi. Aholidan xorijiy valyuta sotib olish hajmining o‘sishi esa, o‘z navbatida, uning kursi pasayishiga sabab bo‘ladi.
Mazkur maqolada xorij valyutasi, aniqrog‘i, dollar kursi o‘sishining eng asosiy omillari ko‘rib chiqildi. Bundan tashqari, xorijiy valyuta kursiga bir qator pul-kredit omillari, jumladan, pul emissiyasi, valyuta intervensiyalari, qayta moliyalash stavkasi, qarzdorlik majburiyatlari bilan bog‘liq operatsiyalar, shuningdek, neft narxining o‘zgarishi, yirik investitsion loyihalar, valyuta bilan bog‘liq spekulyatsiyalar va boshqa omillar ta’sir qiladi.
                                                                                                                                               Hilola SALOYEVA

«Skolkovo» jamg‘armasi raisi Innovatsion rivojlanish vazirligiga tashrif buyurdi

6 aprel kuni Rossiya Federatsiyasining «Skolkovo» jamg‘armasi raisi Arkadiy Dvorkovich Innovatsion rivojlanish vazirligiga tashrif buyurdi. Tashrif avvalida A. Dvorkovich startap loyihalar doirasida yaratilgan ishlanmalar, tayyor mahsulotlar va sanoat namunalari ko‘rgazmasi bilan tanishdi.

So‘ngra A. Dvorkovich Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan moliyalashtirilgan startap loyihalar mualliflari bilan uchrashib, ular bilan suhbat qurdi, yoshlarning savollariga javob berdi. Xususan, «Skolkovo» jamg‘armasi raisi o‘zi erishgan marralarga yetish uchun nimalar qilish lozim, degan savolga quyidagicha javob berdi:

– Avvalo ta’lim. Men matematika maktabida o‘qiganman, keyin, albatta, oliy ta’lim. Odam qaysi sohada ishlamasin, matematik fikrlash muvaffaqiyat sari eltadi, deb hisoblayman. Ikkinchidan, jamoa. Men o‘zim shakllantirgan jamoalarda ham, mavjud jamoalarda ham faoliyat yuritganman. Jamoaning malakasi, jipsligi va maqsadga yo‘naltirilgani ko‘p narsani hal qiladi. Va albatta, mehnat. 28 yoshimda hukumatda faoliyatimni boshlaganimda kuniga 20 soat ishlardim.

Uchrashuvning ikkinchi qismida O‘zbekiston rivojlanish vaziri Ibrohim Abdurahmonov va «Skolkovo» jamg‘armasi raisi Arkadiy Dvorkovich o‘rtasida muzokaralar bo‘lib o‘tdi. Muzokaralar natijasida tomonlar hamkorlikda startap loyihalar tanlovlarini o‘tkazishga kelishdilar.

«Skolkovo» jamg‘armasining startap loyihalarni venchur moliyalashtirishdagi tajribasini inobatga olgan holda, I. Abdurahmonov jamg‘armani «UzVC» milliy venchur fondiga boshqaruv kompaniyasi tanlovida ishtirok etishga taklif etdi. Ta’kidlash joizki, «Skolkovo» jamg‘armasi 2000 dan ziyod startap loyihalarni qo‘llab-quvvatlab, ularga 140 mln dollar investitsiya kiritilgan hozirda esa ularning daromadi 800 mln. dollarni tashkil etadi. Mazkur startaplar 28 mingta ish o‘rinlarini tashkil etishga va 150 ta innovatsion mahsulotlarga patent olishga xizmat qildi.

Shuningdek, tomonlar Innovatsion rivojlanish vazirligiga «Skolkovo» jamg‘armasi tomonidan venchur moliyalashtirish bo‘yicha maslahatchi lavozimini joriy etish masalasini ham muhokama qildilar. «Skolkovo» texnoparki tajribasidan kelib chiqqan holda O‘zbekistonda innovatsion texnoparklarni takomillashtirsh, axborot texnologiyalari sohasida startaplarning rivojlanishi uchun maqbul ekotizimni yaratish borasida fikrlar almashildi.

O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan tashkil etilgan “CAT Science” Ilmiy startaplar platformasi «Skolkovo» xorijiy akseleratorlari bilan hamkorlik o‘rnatgan bo‘lib, «Skolkovo» bilan hamkorlik doirasida o‘zbekistonlik 25 ta startap loyihalari mualliflari «Softlending» dasturida ishtirok etgandi. Dasturning samarali o‘tgani va erishilgan natijalarni inobatga olib, uchrashuvda tomonlar Innovatsion rivojlanish vazirligi huzuridagi Yoshlar akademiyasi a’zolari va yosh startapchilar uchun «Softlending» dasturini davom ettirishga kelishdilar. Shuningdek, jamg‘arma bilan hamkorlikda o‘tkazilishi rejalashtirilgan va o‘tgan yili pandemiya tufayli o‘tkazilmagan «Startap tur» joriy yilning kuz oylarida tashkil etish ma’qul deb topildi.

Bundan tashqari, tomonlar Innovatsion rivojlanish vazirligi ko‘rgazmalar zalida “«Skolkovo» burchagi»ni tashkil etish lozimligini qayd etdilar. A. Dvorkovich jamg‘arma tomonidan tibbiyot sohasidagi innovatsion ishlanma va texnologiyalarni ko‘rgazma uchun taqdim etilishini aytdi.

Tijoratlashtirishga qaratilgan nechta innovatsion loyiha moliyalashtirildi?

Joriy yilda Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarish hamda tijoratlashtirishgacha yetkazish maqsadida innovatsion loyihalarni moliyalashtirish yo‘lga qo‘yildi. Tijoratlashtirishga tayyorlash bo‘yicha ishlarini amalga oshirish, joriy etiladigan ishlanmalarning texnik-iqtisodiy asosnomalarini tayyorlash va ishlanmalarning sanoat namunalarini ishlab chiqish bilan bog‘liq tadbirlarni amalga oshirish maqsadida 115 ta yakunlangan ilmiy loyihalar mualliflari taqdimot o‘tkazdilar. Shulardan 51 ta istiqbolli loyihalar saralab olindi. Saralab olingan loyihalarning moliyaviy-iqtisodiy, texnik ekspertizasi va tarmoq xulosalariga asosan innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarilishini o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan hamda tijoratlashtirishgacha tayyorlash maqsadida 19,037 mlrd. so‘mga teng 37 ta loyiha Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan moliyalashtirildi. 13 ta loyihaga tarmoq va xususiy sektorning 1,9 mlrd. so‘mga teng mablag‘lari jalb qilindi.
Jumladan, mazkur loyihalar doirasida Namangan viloyati Chust tumanini innovatsion hududga aylantirish maqsadida mayda urug‘li sabzavot ekinlarini ekish mashinasi, innovatsion chizel-kultivator, kartoshka kovlagich agregati, tola sifatini yaxshilovchi separator, gidronaporsiz ishlaydigan mikro GESning sanoat namunalari, kovul o‘simligini qayta ishlash texnologiyalari yaratiladi. Bundan tashqari, Chust tumanida onkologik kasalliklarni diagnoz qilish innovatsion skrining markazini tashkil etish loyihasi moliyalashtirildi.

Ilmiy loyihalarni grant asosida moliyalashtirish qanday amalga oshiriladi?

10 mart kuni Milliy matbuot markazida Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan «Ilmiy loyihalarni grant asosida moliyalashtirish» mavzusida matbuot anjumani o‘tkazildi. Innovatsion rivojlanish vaziri, akademik Ibrohim Abdurahmonov anjumanda ilmiy grantlar berilishining yangilangan tizimi, grant olish jarayoni haqida ma’lumotlar berdi.

Innovatsion rivojlanish vazirligi ilmiy faoliyatga oid davlat dasturlari doirasidagi loyihalar tanlovini o‘tkazadi va ularni moliyalashtiradi, shuningdek ilmiy loyihalar bo‘yicha davlat buyurtmalarini shakllantiradi, davlat ro‘yxatini yuritadi, bajarilishini monitoring qiladi. Hozirda Innovatsion rivojlanish vazirligi tomonidan ilg‘or xorijiy tajribalar asosida ilmiy-tadqiqot ishlariga davlat buyurtmasi mexanizmi to‘liq joriy etildi. Yangi tartib sifatida, yakuniy mahsulot va moliyalashtirish hajmi aniq bo‘lgan tematik loyihalarga davlat buyurtmasi bo‘yicha tanlovlarni muntazam ravishda e’lon qilish yo‘lga qo‘yildi. Tanlov mavzusi iqtisodiyot tarmoqlari va ijtimoiy sohadagi dolzarb muammolarning ilmiy yechimini ta’minlashga qaratilib, davlat buyurtmasi sifatida e’lon qilinadi. Har bir e’lon qilingan mavzu bo‘yicha davlat buyurtmasining moliyaviy hajmi oldindan belgilanadi va tanlovda kamida ikkita loyiha ishtirok etishi talab etiladi. Natijada raqobat muhiti shakllanib, doimiy grant mablag‘larini olish imkoni yaratildi. Hozirda bir loyihani moliyalashtirish 3,5 barobarga oshdi hamda mablag‘larning kamida 40 foizini zarur asbob-uskunalar, reagent va materiallar sotib olishga yo‘naltirish asosida har bir ilmiy loyiha doirasida ilmiy maktablar (yangi ilmiy yo‘nalishlar) va zamonaviy ilmiy asbob-uskunalar parkini yaratilmoqda.

Ilmiy loyihalarni ekspertiza qilish uchun vazirlik huzurida tarkibi davriy yangilab boriladigan, jamoatchilik asosida faoliyat yuritadigan 18 ta fan yo‘nalishi bo‘yicha 450 ta malakali olim va mutaxassislardan iborat yangi ilmiy-texnik kengashlar (ITK) tashkil qilingan. Ayni kunlarda 102 ta ilmiy tashkilotlar tomonidan tavsiya etilgan 520 nafardan ziyod nomzodlar orasidan Scopus va Web of Science xalqaro bazalarida Xirsh indeksiga ega 126 nafar olimlar tanlab olinib, 18 ta Ilmiy-texnik kengashlar (ITK) tarkibi to‘liq rotatsiya qilindi, bunda ITK raislari, o‘rinbosarlari va ilmiy kotiblari o‘rniga salohiyatli, yosh va xalqaro tajribaga ega olimlar tayinlandi. 36 nafar xorijlik olim ITKlar tarkibiga ekspert sifatida jalb qilindi.

Аynan muammolar rivojlanish sari yetaklaydi

1 mart kuni Innovatsion rivojlanish vazirligi tizimidagi tashkilotlar xodimlarining malakasini oshirishga qaratilgan «Innovatsion menejment» o‘quv kursi tashkil etildi va darslar ikki oy davomida haftada besh marotaba uch soatdan o‘tkazilishi yo‘lga qo‘yildi. O‘quv kursi Almati Menejment universiteti professor-o‘qituvchilari tomonidan olib borilishi belgilangan. O‘tgan hafta mobaynida ushbu dastur yuzasidan mahoratli o‘qituvchi Ivan Kondrashov tomonidan mavzu yuzasidan treninglar o‘tkazildi.
Darslar qanday o‘tkazilishini kuzatish va innovatsion menedjment sohasida o‘z bilimlarimni oshirish maqsadida o‘quv kursiga qatnashdim. O‘qituvchi har bir ma’lumotni amalda qanday qo‘llash yuzasidan turli xil misollar keltirdi va bilimlarni mustahkamlash uchun dars qatnashchilariga vazifalar berdi. Aytaylik, siz qandaydir muammoga duch keldingiz, nimani his qilasiz, eshitasiz yoki ko‘rasiz? Dastlab, har bir savollarga o‘qituvchi o‘z faoliyatida ro‘y bergan voqealar misolida namunalar keltirib o‘tdi. Shu tariqa to‘qnash kelgan muammolardan asosan kimlar aziyat chekishi mumkinligini aniq ko‘rsating, deya dars qatnashchilariga qiziqarli hamda mas’uliyatli mashg‘ulotni topshirdi. Har bir muammo va uning yechimini klastr usulida ko‘rsatib berishimiz kerak edi. Kurs qatnashchilari besh kishidan iborat jamoalarga bo‘linishdi.
Aksariyat hollarda, kundalik turmush tarzimizda qandaydir muammolar bizning tinchligimizni buzishi va kayfiyatimizga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Deylik, har kuni bosib o‘tadigan yo‘llarimizni ta’mir talab bo‘lishi jig‘imizga tegishi aniq. Yuzaga keladigan noqulaylikdan, albatta, xalq jabr ko‘rishi tabiiy. Afsuski, ko‘pincha bu kabi nohush vaziyatlarni bartaraf etish esa hayolimizga kelmaydi.
Qiziqarli vazifa barchamizni chuqur o‘ylantirib qo‘ydi. Muammo va uning yechimini o‘ylab topish uchun atiga 15 daqiqa vaqt berilgandi, xolos.
Jamoa bilan faoliyatimiz davomida kuzatilayotgan tushunmovchiliklar va qiyin vaziyatlar haqida ko‘p bahslashdik, oxir-oqibat Innovatsion rivojlanish vazirligida “Call markaz” ochish taklifi bilan chiqdik. Negaki Innovatsion rivojlanish vazirligida turli xil tashkilotlar faoliyat yuritishi ma’lum. Ko‘p insonlar o‘z murojaati bilan aynan qaysi bo‘limiga borishlarini va qanday shaklda loyihalarini taqdim etishlarini bilishmay qiynalishadi. O‘zlariga kerakli savollarga javob olish uchun ham vaqtini, ham yo‘lkira harajatlarini sarflashiga to‘g‘ri keladi.
“Call markaz” har bir insonning murojaatiga qarab, ularni kerakli bo‘limlarga yo‘naltirishni inobatga oldik. Shuningdek, haftaning har bir kunida boshqarma boshliqlari yoki ularning yordamchilari tomonidan fuqarolar o‘rtasida ma’lum muddat aloqa o‘rnatish vaqti belgilanishi ham yaxshi natijalar olib kelishi mumkin. Har bir rejadagi ko‘rsatmalar markaz xodimlari tomonidan nazorat qilinishi kerak, degan xulosaga kelindi.
O‘quv kursiga qatnashgan vazirlik xodimlari belgilangan vaqt mobaynida shu dastur bo‘yicha innovatsion menedjmentni hayotga tatbiq etish hamda innovatsion fikrlash bo‘yicha bilimlarini ma’lum ma’noda oshirishga muvafaq bo‘lishdi, deydi Ivan Kondrashov.
Innovatsiya birgina g‘oyaning orqasidan paydo bo‘lishini bilamiz. Keyinchalik dunyoga kelgan g‘oya yon-atofni, umuman, olamni o‘zgartirishga qodir bo‘ladi. Bu degani insonlarning turmush tarzi, texnologiyalarni hamda iqtisodiyotni ham o‘sishi va rivojlanishida katta omildir. Aynan mazkur bizning kursning mazmun-mohiyati ham shundan iborat.
Talabalar darslarga juda faol qatnashishdi. Shuningdek, har bir mavzu doirasida berilgan vazifalarga mas’uliyat bilan yondashishdi. Keyin esa o‘zlarining natijalarini ko‘rsatishdi. O‘ylaymanki, kelajakda o‘zlarining innovatsion loyihlarida bunday treninglarda olgan bilimlarini qo‘llaydilar.
Agar baxtli insonning hayotiga zimdan nazar solsangiz, u o‘z atrofidagi narsalarga ahamiyat bermaydi. Natijada uning hayotida hech qanday rivojlanish bo‘lmaydi, hisob. Rivojlanish qachon boshlanadi? Qachonki muammolar yo‘lingizga to‘g‘anoq bo‘lsa. Noroziliklar va nohush holatlar insonning tinchini buzadi. U o‘zini baxtli qilish yo‘llarini izlashga tushadi. O‘zining xavfsizligini o‘ylaydi. Agar biz bularning barchasini ko‘rib va innovatsion tahlil qiladigan bo‘lsak, yangi g‘oya va fikr tug‘ilishi turgan gap. Yangiliklarga esa asosan, qiyin shart-sharoitlar turtki bo‘ladi. Hayotda insonni ko‘proq o‘ylantiradigan majbur qiladigan qiyinchiliklarga duch kelgan turli xil kasb egalari orasidan aynan kashfiyotchilar va innovatorlar dunyoga keladi, deb o‘ylayman.
Sevara ABDULLAYEVA

Nanotexnologiya rivojlanishi odimlari

Yigirma birinchi asr global o‘zgarishlar davri bo‘lib qolmoqda. Turli sohalarda qo‘lga kiritilayotgan yutuqlar bunga misol bo‘ladi. Shunday yangiliklar ko‘plab yangi yo‘nalishlarning paydo bo‘lishiga turtki bo‘lib xizmat qilmoqda. Ilmiy yangiliklar borasida so‘z yuritilganida, “nanotexnologiya” iborasi ko‘p qo‘llanilmoqda.

«Nanotexnologiya» nima va u qaysi sohalarda qo‘llaniladi, degan savolga barcha olimlar quyidagicha qisqacha ta’rif beradi: “Nanotexnologiyalar moddalarning odatiy xususiyatlarini o‘zgartiradi va dunyoni yaxshi tarafga o‘zgarishiga ko‘maklashadi”. Inson organizmining har qanday to‘qimalariga kirish qobiliyatiga ega, kichik o‘lchamli nanorobotlar u yoki bu kasalliklarni davolay olishlari va  eng malakali jarrohlar uddalay olmaydigan operatsiyalarni amalga oshira olishlari mumkin. “Nanotexnologiyalar” tufayli kelajakda “Aqlli uylar” barpo  etilishi kutilyapti. Bu uylarda  insonlar deyarli odatiy zerikarli maishiy  yumushlar bilan shug‘ullanishiga hojat  qolmaydi. Bu vazifalarni “aqlli jihozlar” va “aqlli changlar” o‘z zimmasiga oladi. Agar harorat yuqori bo‘lsa “aqlli material” harorat almashinishi natijasida o‘z rangini o‘zgartiradi.

Insonlar g‘ubor tegmaydigan va hattoki o‘z egasiga tushlik qilish yoki yuvinish vaqtini ham eslatib turadigan kiyimlarni kiyish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Nanozarrachalar bilan qoplangan matodan tikilgan kiyimlar oddiy yomg‘ir ta’sirida kirlardan oson tozalanadi.  “Nanotexnologiyalar”ning yana bir afzalligi shundaki, kompyuter texnikasi va mobil telefonlarni dastro‘mol kabi buklab yon cho‘ntakda olib yurish imkoniyati tug‘iladi. Kelajakda yaroqsiz uyali aloqa vositalari uyumidan chiroyli va go‘zal gullar unib chiqadi. Bir so‘z bilan aytganda, nanotexnolog-olimlar inson hayotining sezilarli darajada o‘zgartirishga bel bog‘laganlar.

“Nanotexnologiya” so‘zi ikki:  “nano” va “texnologiya” so‘zlaridan iborar bo‘lib, “nano” biror-bir narsa, masalan, metrning milliarddan bir qismini bildiradi. Bitta atomning o‘lchami nanometrdan biroz kichik hisoblanadi. Agar odamning bo‘yi bir nanometrga teng bo‘lganida edi, oddiy qog‘oz varag‘ining qalinligi bir yuz yetmish kilometrga teng bo‘lar edi. “Texnologiya” so‘zi mavjud materiallardan insonga kerakli bo‘lgan narsalarning yarata olishni bildiradi.

Yaqin-yaqinlarda ham nanoolam haqida hyech qanday ma’lumotga ega emas edik. Hozirgi kunda uning hayotimizga kirib kelishi va zamonaviy texnika vositalaridan keng foydalana boshlaganimiz sir emas. Mo‘jaz olam o‘z bag‘rida qanday sir va sanoatlarni mujassam qilgani biz uchun har doim ham qiziqarli.

Nanoolam o‘z bag‘riga allaqachon elektronika, biologiya, tibbiyot, energetika, materialshunoslik va boshqa sohalarni qamrab olgan. Uning turli sohalarga tatbiqi haqida muntazam o‘qib, eshitib bormoqdamiz. Ayniqsa, u sement, metall qotishmalari, lok-bo‘yoq va boshqa ko‘plab materiallar ishlab chiqarish jarayonlariga joriy qilina boshlandi.  Shunga qaramay nanoolam haqidagi tasavvurlarimizning  hamon juda torligi va sayozligi bilinib turadi, chunki nanoolam g‘oyat katta imkoniyatlarni o‘zida mujassam qiladi.

Uning dastlab sanoatga joriy etilishi kuzatildi. Mana endi qishloq xo‘jaligiga ham tezkor ravishda tatbiq etila boshlandi.

O‘zbekiston aholisi nanotexnologiyalar asosida ishlab chiqarilayotgan mahsulotlardan kundalik hayotida foydalanayotir. Masalan, sintezlangan kumush nanozarrachalari qator gigiena vositalariga qo‘shilmoqda. Bu esa mahsulotlarning bakteritsid hamda davolash xususiyatini oshirayotir.

2014-yili Respublika ixtisoslashtirilgan dermatologiya va venerologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazida o‘tkazilgan klinik tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ishlab chiqarilayotgan kumush nanozarrachalari eritmasi teri yallig‘lanishi kasalliklari, xususan, ekzema, yuqumli dermatit, mikoz va boshqa xastaliklarda yordam beradi.

Ayni paytda mamlakatimiz to‘qimachilik va lok-bo‘yoq korxonalari tomonidan ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarga biotsid xususiyat beradigan kumush nanozarrachalari qo‘shish zarurligi haqida muzokaralar olib borilmoqda. Bu, ayniqsa, issiq iqlim sharoitlarida juda ham muhim. Gannover universitetidagi (Germaniya) hamkasblarimiz bilan birgalikda o‘tkazilgan va nufuzli xalqaro ilmiy jurnallarda chop etilgan ko‘plab tadqiqotlar natijalari O‘zbekiston Fanlar akademiyasining Yadro fizikasi institutida sintezlangan nanokompozit materiallar konsentratsiyalaridan foydalanish ekologik xavfsiz va mutlaqo zararsiz ekanini yana bir bor isbotladi.

Nanotexnologiya atamasi ilk bor yapon olimi Norio Taniguchi (Tokyo Science University) tomonidan 1974-yili Yapon aniq mashinasozlik jamiyati anjumanida “Nanotexnologiyaning asosiy konsepsiyasi haqida” nomli ilmiy ma’ruzasida qo‘llanilgan. Biroq, bu sohada birinchilik, ko‘pchilikning fikriga ko‘ra, mashhur amerikalik fizik, kvant elektrodinamikasini yaratgan, Nobel mukofoti laureati Richardu Feynmanga tegishli deb sanaladi.

1959-yili Feynman o‘zining “U yerda, quyida joy to‘la” nomli mashhur ma’ruzasida o‘z qarashlarini bayon etgan. U muhandislarga  Britanik ensiklopediyasining 24 ta tomini oddiy to‘g‘nagichning uchida joylashtirishni taklif qilgan. Feynman auditoriyaga, material va qurilmalarni atom yoki molekuryar darajada tayyorlashni ko‘zda tutadigan fantastik istiqbollar haqida so‘zlab beradi va pastga qarab boruvchi tamoyillarni miniatyur (o‘ta kichik) o‘lchamga keltirishga chaqiradi.

Nanotexnologiya rivojlanishining keyingi odimi Syurix IBM laboratoriyasidan (Shveytsariya)  Genrix Rorer va Gerd Binnig tomonidan kashf qilingan ixtiro bilan bog‘liq. Ular skanerlovchi tunel mikroskopni kashf etdilar va buning uchun ular 1986 yilda fizika bo‘yicha beriladigan Nobel mukofoti laureatiga aylandilar. Bu haqida batafsil to‘xtalmagan holda, skanerlovchi tunnel mikroskopining ishini qyidagicha tavsiflab beramiz.  Unga uncha katta bo‘lmagan kuchlanish berilgan o‘tkir igna material sirti bo‘ylab, taxminan 1 nm masofada harakatlanadi. Ignaning uchidan sirtga elektronlar tunnellashtiriladi va uncha katta bo‘lmagan tok hosil bo‘ladi. Uning kattaligi, ko‘p hollarda, igna bilan sirt o‘rtasidaga masofaga bog‘liq bo‘ladi. Bu masofaning birlik atom o‘lchamidan kichik kattalikka o‘zgarishi tokning keskin –bir necha barobar o‘zgarishini keltirib chiqaradi

Yaqin kelajakda suvni kimyoviy tozalash tizimlarida ham kumush nanozarrachalaridan foydalanish istiqbolli yo‘nalishlardan biriga aylanishi mumkin. Mamlakatimizda isitish tizimini modernizatsiya qilish bo‘yicha ishlab chiqilayotgan dastur doirasida ko‘p qavatli uylarni issiqlik bilan ta’minlashning yopiq tizimiga bosqichma-bosqich o‘tish va mahalliy qozonlar qurish rejalashtirilgan. Bunda har bir qozonga suvning qaynab ketishining oldini olish va xizmat muddatini uzaytirish uchun suvni kimyoviy tozalaydigan maxsus tizimlar o‘rnatish talab qilinadi. Ushbu tizimlar nafaqat avtomatlashtirilgan tartibda ishlashi, balki suv sifati va mahalliy iqlim sharoitlariga ham moslashtirilishi kerak.

Bundan tashqari, uglerod nanozarrachalari asosida ishlab chiqilgan nanokompozit materiallarni qo‘llash mumkin. Misol uchun, ulardan qishloq joylarda namunaviy loyihalar asosida barpo etilayotgan zamonaviy uylarda o‘rnatilayotgan suvni zararsizlantirish tizimlarida foydalanish mumkin. Ishlab chiqarilayotgan mazkur tizimlar soatiga 4 kub metr suvni zararsizlantirish quvvatiga ega bo‘lib, 60 Vt elektr energiyasi sarflaydi. Ultrabinafsha nurlanish asosida an’anaviy qo‘llanib kelinayotgan tizimlardan farqli ravishda nanotexnologiyalardan foydalanish qattiqlik va minerallashuv darajasi yuqori bo‘lgan suvni qayta ishlashda xavfsiz va barqaror zararsizlantirish imkonini beradi. Bunday xom ashyo va materiallardan foydalanish samarasida ularning narxi chet elda ishlab chiqilgan ana shunday mahsulotlardan qariyb uch barobar arzon bo‘ladi.

Ayni paytda mamlakatimizda gazni oltingugurt vodorodidan tozalash uchun, asosan, chet eldan olib kelinadigan qimmatbaho uskuna va kimyoviy moddalar talab qiladigan uslublardan foydalanilmoqda. Gazni oltingugurtdan tozalash uchun import o‘rnini bosadigan yangi adsorbentlar ishlab chiqish, shuningdek, mis nanozarrachalaridan foydalanish mahsulot tannarxini kamaytirish va adsorbatsiya xususiyatlarini yaxshilashni ta’minlaydi.

Umida Qosimova, Odiljon Paripev, Andijon mashinasozlik instituti katta o‘qituvchilari